Στον καιρό των broligarchs
Η πρώτη πράξη του δράματος παίχθηκε στην Ουάσιγκτον στις αρχές του 2025. Στην τελετή ορκωμοσίας του Ντόναλντ Τραμπ, όλοι, μέχρις ενός, οι δισεκατομμυριούχοι που ελέγχουν τις μεγάλες πλατφόρμες και την ψηφιακή οικονομία ήταν εκεί, στην πρώτη γραμμή. Η ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ έσπευδε να χειροκροτήσει τον νέο πρόεδρο, με τον οποίο πολλοί εκπρόσωποί της είχαν συγκρουστεί στο παρελθόν. Τον ένιωθαν ξένο. Τώρα ήταν δικός τους. Ή εκείνοι ήταν δικοί του.
Η ταξιθεσία είχε φροντίσει να τους βάλει να καθίσουν μπροστά στον μεγάλο πίνακα που παριστά την παράδοση των Βρετανών στις επαναστατικές δυνάμεις του Τζορτζ Ουάσιγκτον, το 1776. Ηταν η σκόπιμη εικονογράφηση μιας συμβολικής υποταγής των εκπροσώπων της τεχνο-ολιγαρχίας στον νικητή των εκλογών, τον νέο αυθέντη; Ηταν το ζωντάνεμα εκείνου του προεκλογικού σκίτσου της γελοιογράφου της «Washington Post» που έδειχνε τους τέσσερις μάγους της ψηφιακής σφαίρας, ανάμεσά τους και τον ιδιοκτήτη της εφημερίδας Τζεφ Μπέζος, να προσφέρουν θησαυρούς στα πόδια του Τραμπ, για το οποίο η γελοιογράφος έχασε τη δουλειά της;
Επιπόλαια ανάγνωση. Οι «broligarchs», όπως τους βάφτισε ο Κρούγκμαν, οι τεχνο-δισεκατομμυριούχοι με εναλλακτικά ήθη και χαλαρή «bro» κουλτούρα, δεν ήταν εκεί για να παραδοθούν, μα για να παραλάβουν. Με την παρουσία τους στο κέντρο της τελετής επισημοποιούσαν την είσοδο της Αμερικής σε μια νέα εποχή, αυτή που η καθηγήτρια του Χάρβαρντ Σοσάνα Ζούμποφ έχει ονομάσει «καπιταλισμό της επιτήρησης» ή «κατασκοπευτικό καπιταλισμό». Στην οποία οι ίδιοι είναι οι ηγέτες μιας νέας οικονομικής τάξης, που «αξιώνει δικαιώματα επί της ανθρώπινης εμπειρίας και τη μεταχειρίζεται ως ανέξοδη πρώτη ύλη» για μια πρωτοφανή στην ανθρώπινη ιστορία συσσώρευση πλούτου, γνώσης και εξουσίας.
Δύο μόλις ημέρες μετά την τελετή της ορκωμοσίας, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από την Ουάσιγκτον, στο χιονισμένο Νταβός, ο πρωθυπουργός της Ισπανίας Πέδρο Σάντσεθ ανέβαινε στο βήμα και έδινε, εμμέσως, μια πρώτη ευρωπαϊκή απάντηση στο αμερικανικό θέαμα. Η ομιλία ήταν αφιερωμένη στα social media και την ανάγκη δημοκρατικού ελέγχου τους. Στην αρχή του αιώνα, έλεγε, τα social media εκπροσωπούσαν μια ελπίδα και μια υπόσχεση. Να διευρύνουν τα όρια της δημοκρατίας, της συμμετοχής, του πλουραλισμού, της διαφάνειας και του ελέγχου των εξουσιών. Η υπόσχεση εν μέρει εκπληρώθηκε, αλλά αποδείχθηκε ότι έκρυβε στους αλγορίθμους της, ως άλλο δούρειο ίππο, μια μεγάλη απειλή. «Αυτό που προοριζόταν να γίνει το έδαφος του δημιουργικού διαλόγου και της ελεύθερης ανταλλαγής ιδεών, έχει μετατραπεί σε ένα στημένο πεδίο μάχης, όπου κυριαρχούν η χειραγώγηση, η λογοκρισία και το ψέμα», κατά τον Σάντσεθ. Και λειτουργεί εις βάρος της δημοκρατίας και προς όφελος ξένων δυνάμεων, αντι-συστημικών πολιτικών παικτών και, προπάντων, των ίδιων των τεχνο-δισεκατομμυριούχων ιδιοκτητών του. Οι οποίοι παίρνουν πια θέση. «Επαψα να πιστεύω ότι η ελευθερία και η δημοκρατία είναι συμβατές μεταξύ τους», είχε δηλώσει, πολύ χαρακτηριστικά, ένας εξ αυτών, ο Πίτερ Τιλ της PayPal.
Και τι να κάνουμε; Ο Σάντσεθ διατύπωσε στο Νταβός τρεις προτάσεις, καλώντας την Ευρωπαϊκή Ενωση να τις εφαρμόσει: Την άρση, πρώτον, της ανωνυμίας στα social media. Κάθε χρήστης, ακόμη κι αν χρησιμοποιεί ψευδώνυμο, πρέπει να έχει έναν μοναδικό αριθμό «ευρωπαϊκής ψηφιακής ταυτότητας». Τη δημιουργία, δεύτερον, ενός ευρωπαϊκού «Κέντρου Αλγοριθμικής Διαφάνειας», που θα έχει τη δύναμη να ανοίξει το μαύρο κουτί των απόρρητων αλγορίθμων που ελέγχουν τη δημοσιότητα στα social media, επιβάλλοντας βαριά πρόστιμα στις πλατφόρμες που αρνούνται να συμμορφωθούν. Και, τρίτον, την καθιέρωση της προσωπικής, νομικής ευθύνης εκείνων στους οποίους ανήκουν οι πλατφόρμες, για το περιεχόμενο που δημοσιεύουν, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους εκδότες των εφημερίδων.
Η αμερικανική απάντηση ήταν άμεση. Κάθε απόπειρα ρύθμισης του ψηφιακού τοπίου από τις ευρωπαϊκές Αρχές θα ήταν casus belli. Θα ήταν λογοκρισία, θα ήταν απαράδεκτος περιορισμός της «ελευθερίας του λόγου», θα ήταν αντι-αμερικανική πράξη. Και κάπως έτσι, πριν περάσει ο πρώτος μήνας του 2025, το περίγραμμα και ο πυρήνας της σύγκρουσης ΗΠΑ – Ευρώπης είχε διαμορφωθεί.
Η Ουάσιγκτον του Τραμπ θεωρεί κάθε απόπειρα ρύθμισης του ψηφιακού τοπίου από τις ευρωπαϊκές Αρχές ως εχθρική κίνηση. Και το πρόσφατο κείμενο με την αναθεωρημένη «στρατηγική εθνικής ασφαλείας» των ΗΠΑ, με όλες τις προβλέψεις του για περιθωριοποίηση της «παρακμάζουσας Ευρώπης» και τις εκκλήσεις του για νίκη των «πατριωτικών» δυνάμεων, ήταν ακριβώς αυτό. Η διατύπωση μιας απειλής πολέμου. Ο πόλεμος, από αμερικανικής πλευράς, οδηγείται από την επιδίωξη της κυριαρχίας στον νέο ψυχρό πόλεμο με την Κίνα για τον έλεγχο της ψηφιακής οικονομίας και της εξέλιξης της τεχνητής νοημοσύνης.
Η προστασία των νέων φίλων του Λευκού Οίκου, των broligarchs, εκλαμβάνεται ως πατριωτικό καθήκον. Και κάθε ρυθμιστική ή φορολογική «ενόχλησή» τους εκλαμβάνεται ως προδοσία. Μα από ευρωπαϊκής πλευράς, ο πόλεμος έχει υπαρξιακή σημασία. Την επιβίωση της Ευρώπης ως περιβάλλον ανθρωπιστικών αξιών και δημοκρατικών κανόνων.
Η σύγκρουση αυτή ήταν ένα από τα κεντρικά μοτίβα της χρονιάς που πέρασε και η εξήγηση για πολλά πρωτοφανή που είδαμε κατά τη διάρκειά της στις διατλαντικές σχέσεις. Στο φόντο της, το 2025 ήταν η πρώτη χρονιά, όπου και η συζήτηση για τα social media άλλαξε ύφος, έγινε περισσότερο κριτική. Η Ευρώπη δεν έχει τολμήσει, βέβαια, να θέσει σε συζήτηση τις ριζοσπαστικές προτάσεις του Σάντσεθ.
Μα κάτι έχει αλλάξει. Οι επίσημες πολιτικές έχουν επηρεαστεί – παράδειγμα το πείραμα της Αυστραλίας με την απαγόρευση πρόσβασης στα social media για τους κάτω των 16 ετών. Και ο τόνος της δημόσιας συζήτησης, τουλάχιστον στην εκτός Αμερικής «Δύση» είναι πια διαφορετικός. Παραδόξως όχι στα μέρη μας. Η Ελλάδα ενώ είναι η χώρα με το μεγαλύτερο ποσοστό πολιτών που δηλώνουν ότι έχουν ως κύρια ή μοναδική πηγή ενημέρωσης τα social media (64%) μακράν της δεύτερης, πάνω και από τις ΗΠΑ (54%), δεν μετέχει της συζήτησης. Δεν την παρακολουθεί καν.