Μακροζωία reimagined: Από το «ζω περισσότερο» στο «ζω καλύτερα»
Τι σημαίνει πραγματικά «μεγαλώνω»; Για δεκαετίες, η απάντηση ήταν γραμμένη σε μια προκαθορισμένη, γραμμική τροχιά: εκπαίδευση, εργασία, συνταξιοδότηση. Στα 65, το ρολόι της παραγωγικότητας σταματούσε και η κοινωνία μας τοποθετούσε σε μία ιδιότυπη αναμονή. Όμως το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί θεαματικά και η προοπτική των 90 ή 100 ετών είναι πλέον πραγματική. Ο σύγχρονος χάρτης ζωής απαιτεί νέα αφήγηση, ετοιμότητα και αλλαγή νοοτροπία. Και αυτό γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα χρόνια θα ζήσουμε, αλλά πώς θα τα ζήσουμε.
Αυτό ακριβώς το μεγάλο θέμα βρέθηκε στο επίκεντρο του vidcast «Longevity Reimagined: From living longer to living better» του TEDxAthens, με την υποστήριξη της NN Hellas. Η συζήτηση (συνέχεια ενός TEDxAthens Salon με θεματική τη Μακροζωία) έφερε μαζί τη Φιλίππα Μιχάλη, Chairwoman of the Board & CEO της NN Hellas, και τον Dr. Joseph F. Coughlin, Director του MIT AgeLab, με συντονιστή τον Editor-in-Chief του WIRED Greece, Νίκο Ευσταθίου.
Η πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση δεν περιορίστηκε στη δημογραφική πίεση ή στις συντάξεις, αλλά διερεύνησε το βάθος της μακροζωίας, την επιθυμία δηλαδή για νόημα, σχέσεις και ποιότητα σε ένα επιμηκυνόμενο ορίζοντα. Αυτό έκανε το ζητούμενο ξεκάθαρο: να περάσουμε από «την επιστήμη του να ζούμε περισσότερο» στην «τέχνη του να ζούμε καλύτερα».
Οι Έλληνες ονειρεύονται τα 100 αλλά ανησυχούν για το πώς θα φτάσουν εκεί
Η αφετηρία του διαλόγου ήταν η πιο πρόσφατη Έρευνα Μακροζωίας 2024 του Ομίλου NN, που αποτυπώνει τις στάσεις, τις προσδοκίες και κυρίως τις ανησυχίες των πολιτών για τα «επιπλέον χρόνια» ζωής. Τα ευρήματα αποκαλύπτουν μια έντονη διπλή εικόνα: από τη μία αισιοδοξία και φιλοδοξία, από την άλλη αβεβαιότητα και ανασφάλεια.
Αν και το 61% των ερωτηθέντων στην Ελλάδα δηλώνει ότι ανυπομονεί να ζήσει μια μακρά ζωή, πίσω από το όνειρο κρύβεται μια βαθιά ανησυχία για την «επόμενη μέρα». Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε η κα Μιχάλη: «Υπάρχει μια έντονη δυαδικότητα. Από τη μία, η φιλοδοξία και οι ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί: το 65% θεωρεί τη συντροφιά των αγαπημένων προσώπων το κλειδί για τα γεράματα. Από την άλλη, η έλλειψη ετοιμότητας. Μόνο το 15% δηλώνει ότι θα μπορούσε να ανταπεξέλθει σε ένα μεγάλο απρόβλεπτο έξοδο, ενώ μόλις το 7% αποταμιεύει συστηματικά για το μέλλον».
«Άρα ναι. Οι Έλληνες είναι αισιόδοξοι, αλλά πολλοί δεν αισθάνονται προετοιμασμένοι», συμπληρώνει η κα Μιχάλη. «Πρέπει να καταλάβουμε ότι η γήρανση δεν ξεκινά στα 65. Η προετοιμασία ξεκινά πολύ νωρίτερα, στα 20 ή στα 35».
Ο Dr. Joseph F. Coughlin επέμεινε στη διαφορά ανάμεσα στο planning και το preparedness. Γιατί σχεδιασμό κάνουμε όλοι ή τουλάχιστον έτσι πιστεύουμε. Προετοιμασία, όμως, σημαίνει κάτι πολύ πιο χειροπιαστό: «Ο σχεδιασμός είναι σαν μια λίστα για ψώνια. Μέχρι να μπουν τα πράγματα στο καλάθι, στον πάγκο ή στο πιάτο, δεν έχεις «φάει».» Η πραγματική προετοιμασία, εξηγεί, είναι πιο απτή και προσωπική: «Έχεις σκεφτεί πού θα ζεις; Έχεις σκεφτεί πώς θα κάνεις νέους φίλους; Γιατί όσο περνούν τα χρόνια, υπάρχει μια φυσική “φθορά” στις φιλίες. Έχεις σκεφτεί τι θα κάνεις καθημερινά; Όχι μόνο τους “μεγάλους ρόλους”, αλλά και το πολύ συγκεκριμένο: τι θα κάνεις, ας πούμε, μια Τρίτη στις 10:30 το πρωί; Αυτό είναι προετοιμασία: λύσεις, όχι μόνο φιλοδοξίες».
Η «ελληνική συνταγή» της μακροζωίας: σχέσεις και κοινωνικοί δεσμοί
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της έρευνας (και της συζήτησης) είναι ότι οι Έλληνες θεωρούν σημαντικούς παράγοντες για «καλή γήρανση», όχι μόνο μόνο τους ιατρικούς ή οικονομικούς αλλά και τους πολιτισμικούς. Αυτοί είναι η καθημερινότητα, η κοινότητα, το «μαζί». Αυτό, στοιχείο της ελληνικής κουλτούρας, παραδοσιακά λειτουργεί ως δίχτυ προστασίας, πρακτικό αλλά και συναισθηματικό.
Ωστόσο, όπως φάνηκε και στο TEDxAthens Salon, μαζί με την αξία των δεσμών έρχεται και μια νέα ανησυχία: θα παραμείνει αυτή η κουλτούρα τόσο ισχυρή σε ένα μέλλον που αλλάζει;
Η μοναξιά ως επιδημία και η δύναμη του «ταχυδρομικού κώδικα»
Μια κεντρική προϋπόθεση για την ποιοτική μακροζωία, τόσο για τον Coughlin όσο και για την έρευνα της NN, είναι η κοινωνική σύνδεση. Ο Coughlin το θέτει απλά: «Οι άνθρωποι νομίζουν ότι ο πιο σημαντικός αριθμός στην τρίτη ηλικία είναι η πίεση του αίματος, η χοληστερόλη ή οι συνταξιοδοτικές αποταμιεύσεις. Αυτά έχουν σημασία αλλά ο πιο προγνωστικός αριθμός είναι ο ταχυδρομικός σου κώδικας», αναφερόμενος στο πόσο η γειτονιά και η κοινότητα καθορίζουν την ποιότητα της ζωής μας.
Σε έναν κόσμο κυριαρχούμενο από την τεχνολογία, ο Dr. Coughlin προειδοποίησε για τον κίνδυνο της απομόνωσης. «Η απομόνωση και η μοναξιά», συνεχίζει, «έχουν επιπτώσεις στην υγεία συγκρίσιμες με το κάπνισμα περίπου 11 έως 15 τσιγάρων την ημέρα». Για να αντιμετωπιστεί αυτό, απαιτείται τόσο ατομική δράση όσο και συλλογική: ο επανασχεδιασμός των δημόσιων χώρων (δρόμων, καφετεριών, πλατειών) ώστε να ενθαρρύνουν τυχαίες, διαγενεακές συναντήσεις.
Το «χάσμα της μακροζωίας» και η κοινωνική ευθύνη
Καθώς η προσδοκία ζωής αυξάνεται, υπάρχει ο κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα νέο χάσμα ανισότητας, μιας κοινωνίας δύο ταχυτήτων. Η κα Μιχάλη ήταν σαφής: «Η προσδοκία για μακροζωία μπορεί να είναι κοινή, αλλά η δυνατότητα να ζεις καλά περισσότερα χρόνια δεν είναι ισότιμα κατανεμημένη. Η μακροζωία δεν πρέπει να είναι προσωπικό κατόρθωμα μόνο, είναι κοινωνική ευθύνη.» Η έρευνα της NN το επιβεβαιώνει: μόνο το 35% των Ελλήνων μπορούν να επιβιώσουν τρεις μήνες με τις αποταμιεύσεις τους, ποσοστό που χειροτερεύει στις χαμηλότερες κοινωνικοοικονομικές ομάδες.
Η Ελλάδα ως παγκόσμιο Longevity Hub
Μπορεί μια χώρα με το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας να πρωταγωνιστήσει στην οικονομία της μακροζωίας; Και οι δύο ομιλητές βλέπουν στη χώρα μας το δυναμικό να μετατραπεί από μια χώρα που βλέπει τη γήρανση ως «βάρος» σε ένα «κέντρο μακροζωίας» (longevity hub). «Ένα longevity hub είναι ένας τόπος όπου υπάρχει η συνειδητοποίηση ότι η γήρανση δεν είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί, αλλά ένα επίτευγμα που πρέπει να γιορτάζεται και όπου τμήματα της οικονομίας συνεργάζονται για να δημιουργήσουν νέα προϊόντα, υπηρεσίες και πολιτικές», τονίζει ο Coughlin.
Για την Ελλάδα, τα πλεονεκτήματα είναι ξεκάθαρα: η μεσογειακή δίαιτα και ο τρόπος ζωής, οι ισχυροί διαγενεακοί δεσμοί και η κουλτούρα της κοινωνικότητας. «Η Ελλάδα θα μπορούσε να κάνει την ευεξία ένα εξαγώγιμο προϊόν», προτείνει ο Coughlin. «Η μακροζωία θα μπορούσε να γίνει μέρος της μάρκας της χώρας, μια οικονομική ευκαιρία, όχι μόνο μια κρίση».
Η οικονομική πλευρά της μακροζωίας: ο πιο αδύναμος κρίκος
Αν υπάρχει ένας τομέας όπου η έρευνα χτυπά «καμπανάκι», αυτός είναι η οικονομική ανθεκτικότητα. Ο δείκτης Financial Well-being για την Ελλάδα διαμορφώνεται χαμηλά, ενώ τα επιμέρους στοιχεία δείχνουν πόσο εύκολα μια αναποδιά μπορεί να ανατρέψει την καθημερινότητα. Σκεφτείτε ότι μόλις ένα 15% δηλώνει ότι θα μπορούσε να καλύψει ένα μεγάλο, απρόβλεπτο έξοδο.
Η οικονομική ανασφάλεια δεν είναι απλώς ένας αριθμός αλλά έχει άμεση επίδραση στην ψυχική υγεία και αυτό συνδέεται με το δεύτερο μεγάλο ζήτημα που ανέδειξε η συζήτηση.
Ψυχική υγεία: η μεγάλη δοκιμασία στις παραγωγικές ηλικίες
Η έρευνα καταγράφει ότι οι ηλικίες 35–49 εμφανίζονται ιδιαίτερα ευάλωτες, με υψηλά επίπεδα στρες και κατάθλιψης, ειδικά στις γυναίκες. Ταυτόχρονα, η μοναξιά φαίνεται να επηρεάζει σημαντικά τους νέους 18–30, γεγονός που δείχνει ότι δεν πρόκειται για «θέμα τρίτης ηλικίας», καθώς είναι ζήτημα όλων των ηλικιών που καθορίζει και το πώς θα φτάσουμε στη μεγάλη ηλικία.
Ο νέος ρόλος της Ιδιωτικής Ασφάλισης: Από Crisis Manager σε Lifetime Partner
Αυτές οι αλλαγές ανατρέπουν και τις παραδοσιακές βιομηχανίες, όπως η ιδιωτική ασφάλιση. «Η μακροζωία ανασχεδιάζει τη βιομηχανία μας, είτε το συνειδητοποιούμε πλήρως είτε όχι», λέει η κα Μιχάλη της NN Hellas. «Παραδοσιακά, έχουμε σχεδιάσει προϊόντα για μια γραμμική, κατακερματισμένη ζωή: εκπαίδευση, εργασία, σύνταξη. Αλλά η ζωή γίνεται όλο και πιο ρευστή».
Ο ρόλος της ασφάλισης, λοιπόν, πρέπει να εξελιχθεί. «Πρέπει να γίνουμε σύντροφοι δια βίου, προσφέροντας ευέλικτα προϊόντα και εργαλεία που βοηθάνε τους ανθρώπους να πλοηγηθούν στις μεταβάσεις, όχι μόνο στις κρίσεις», εξηγεί. Αυτό σημαίνει συνταξιοδοτικές λύσεις που υπολογίζουν την επαναπροσδιορισμένη καριέρα, προγράμματα υγείας που εστιάζουν στην πρόληψη και την ψυχική ευεξία, και μια νέα νοοτροπία».
Μια καλή ζωή στα 100 σημαίνει χαμόγελα και μικρές χαρές με ουσία
Το μήνυμα είναι σαφές: Η μακροζωία δεν ξεκινά στα 65. Ξεκινά στα 20, στα 35, στα 45. Ξεκινά από τη στιγμή που αποφασίζουμε να επενδύσουμε στην «ικανότητα μάθησης» και στην προσαρμοστικότητα.
Στο τέλος, ο διάλογος γύρισε στο πιο ανθρώπινο ερώτημα: πώς μοιάζει μια καλή ζωή στα 100; «Χαμόγελα. Λόγοι να χαμογελάς», είπε η Φιλίππα Μιχάλη. «Θα ένιωθα καλά. Να παραμένω συνδεδεμένη με τον εαυτό μου, με τους αγαπημένους μου και με τα πράγματα που αγαπώ να κάνω», περιγράφει η κα Μιχάλη. «Το φαντάζομαι ως μάθηση, γέλιο και αγάπη».
Αντίστοιχα ο Dr. Coughlin: «Η εικόνα μου για την ευτυχία στα 100 είναι απλή: το laptop μου και ένα καλό βιβλίο δίπλα στη θάλασσα, στη σκιά, σε ένα τραπέζι».
Ίσως εκεί βρίσκεται και το πιο ισχυρό συμπέρασμα τόσο της συζήτησης, όσο και της έρευνας. Η μακροζωία δεν είναι «το μέλλον», είναι το παρόν το οποίο ζητά να ξαναγράψουμε το σενάριο της ζωής μας πιο νωρίς, πιο συνειδητά και πιο συλλογικά. Με περισσότερη πρόληψη, περισσότερη ευελιξία, περισσότερη οικονομική γνώση, αλλά και περισσότερη σύνδεση.
Ακούστε τη συζήτηση στο σχετικό podcast
Spotify: https://open.spotify.com/show/
Apple: https://podcasts.apple.com/gr/
Δείτε τη συζήτηση στο παρακάτω vidcast
Φωτογραφίες: Centre for Ageing Better on Unsplash