Τα underground Εξάρχεια: Η φωτογραφική αποτύπωση μιας εποχής με «υπόγειες διαδρομές»
Σε μια εποχή που η έγχρωμη εικόνα κυριαρχεί και η μνήμη ξεθωριάζει στα πολλαπλά σκρολαρίσματα, ο Γιώργος Νικολαΐδης επιστρέφει επίμονα στο ασπρόμαυρο. Δεν είναι η νοσταλγία που τον ωθεί στο άνοιγμα του μεγάλου αρχείου του αλλά η ανάγκη να μοιραστεί ιστορίες για χρόνια «αθέατες». Και το κάνει μέσα από το βιβλίο του «Εγχρωμη τιβί, ασπρόμαυρη ζωή» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων. Σε 128 σελίδες ξεδιπλώνει ένα διαφορετικό φωτογραφικό χρονικό της δεκαετίας του 1980, με δρόμους που βουίζουν από κόσμο και δράση, σώματα σε μια διαρκή κίνηση, πρόσωπα ανήσυχα και μια νέα γενιά αγοριών και κοριτσιών που ψάχνει τη φωνή της μέσα από τη μουσική, τις συγκρούσεις και τις συλλογικές αγωνίες. Οι εικόνες του είναι λιτές, σχεδόν γυμνές, ενίοτε σκληρές αλλά αποτυπώνουν μια πραγματικότητα, που έχει προ πολλού περάσει στην ιστορία και της οποίας ο ίδιος ήταν αναπόσπαστο κομμάτι.
«Οι φωτογραφίες έχουν επίκεντρο τα Εξάρχεια γιατί όλη τη δεκαετία ως φοιτητής, νοίκιαζα εκεί σπίτι και είχα καθημερινή επαφή. Περνούσα από την πλατεία, από τα μπαράκια, από τη Νομική που τότε είχε μια μεγάλη ομάδα κι έβγαζαν ένα φανζίν, το “Στοιχειωμένο τραίνο” και είχαν συγκροτήματα. Hταν τόπος συνάντησης τα Εξάρχεια. Επειδή τότε δεν υπήρχαν άλλες μορφές επικοινωνίας, λέγαμε τι έπαιζε και ξεκινούσαμε.
Πηγαίναμε σ’ ένα μπαρ ένα βράδυ, σε μια συναυλία άλλο κι όλα αυτά τα παιδιά την επόμενη ημέρα μπορούσες να τους βρεις σε διαδηλώσεις, πορείες, καταλήψεις, επεισόδια. Κατά κάποιον τρόπο, περνάει η ζωή μου μέσα από αυτές τις φωτογραφίες γιατί όλο αυτό το έβλεπα σαν φοιτητής. Συμμετείχα κι εγώ στις καταλήψεις και σκεφτόμουν ότι όλο αυτό δεν εκφράζεται από κανέναν, αναρωτιόμουν πώς θα μπορούσε να φανεί μετά από τόσο χρόνια και γι’ αυτό άρχισα να το φωτογραφίζω», αναφέρει ο Γ. Νικολαΐδης μιλώντας στα «Πρόσωπα».
Η τέχνη της φωτογραφίας γοήτευσε τον ίδιο, όταν ήταν ακόμα φοιτητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο της Αθήνας, ερχόμενος από την επαρχία. Βλέποντας έναν φίλο του να εμφανίζει τις εικόνες του στο σκοτεινό θάλαμο, αποφάσισε να εγκαταλείψει τις σπουδές του για να πιάσει στα χέρια του την φωτογραφική μηχανή. Ξοδεύοντας τα χρήματα που έβγαζε από περιστασιακές δουλειές για να αγοράσει τον απαραίτητο εξοπλισμό, άρχισε να πειραματίζεται με τους φακούς, τις εκτυπώσεις και τα κάδρα του κι έβαλε βάσεις στις γνώσεις που αποκτούσε για το αντικείμενο, περνώντας κι από τα έδρανα της Σχολής Σταυράκου.
Η συνεργασία του με το περιοδικό Αντί, του άνοιξε το δρόμο στο φωτορεπορτάζ αλλά και σε άλλα ισχυρά έντυπα της εποχής όπως η Ελευθεροτυπία. Στη συνέχεια, ενταγμένος στις ομάδες μεγάλων φωτογραφικών πρακτορείων, με τις φωτογραφίες του πλαισίωνε τα κείμενα περιοδικών κι εφημερίδων, ανάμεσά τους και των «Νέων», έως ότου η οικονομική κρίση του 2016 κλόνισε τον κλάδο των εντύπων, συμπαρασύροντας και τον ίδιο.
Σε τόνο ασπρόμαυρο. Από τις περισσότερες από 2.000 φωτογραφίες εκείνης της εποχής που ο ίδιος έχει ψηφιοποιήσει από τα φιλμ του, στο βιβλίο χώρεσε 120, οι οποίες αφορούν κυρίως στην περίοδο 1984 – 1989. Χωρισμένες σε τρεις ενότητες, δίνουν ένα σαφές στίγμα του κοινωνικού, πολιτικού και μουσικού προσανατολισμού εκείνων των ημερών, σε συνδυασμό με τα εισαγωγικά κείμενα που υπογράφουν οι Νίκος Γ. Ξυδάκης, Μιχαήλ Πρωτοψάλτης και Αλέξης Καλοφωλιάς. Κι όλα είναι βαμμένα σε ασπρόμαυρους τόνους, όπως τα στιγμιότυπα του Γιώργου Νικολαΐδη που μεταφέρουν την ένταση, την σύγκρουση και την καθημερινότητα μιας δεκαετίας όπως ακριβώς βιώθηκε.
«Το ασπρόμαυρο φιλμ τότε ήταν πιο φτηνό. Το έπαιρνα εγώ σε 30 μέτρα και το έκανα καρούλια για οικονομία στο σκοτεινό θάλαμο. Επειδή δεν μου άρεσε το φλας, ήθελα την ατμόσφαιρα να την έχω όπως είναι. Οι βραδινές λήψεις είναι όλες με το φως του δρόμου. Δεν υπάρχει φλας γιατί τα σκοτώνει, ισοπεδώνει λίγο τα θέματα. Είχα βρει μια τεχνοτροπία να ευαισθητοποιώ εγώ τα φιλμ και με τους φωτεινούς φακούς που είχα τότε, με κάποιο χρόνο παραπάνω το εμφάνιζα στο σκοτεινό θάλαμο κι έβγαζα το αποτέλεσμα που ήθελα. Το ασπρόμαυρο είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα, το χρώμα λίγο ωραιοποιεί τα πράγματα. Εγώ ήθελα να τα δώσω όπως ήταν, ρεαλιστικά κι όχι ωραιοποιημένα», επισημαίνει ο φωτογράφος.
Αυτή η αφτιασίδωτη αντιμετώπιση της πραγματικότητας, ξεπηδάει έντονα από τις σελίδες του βιβλίου. Οι φωτογραφίες του Γιώργου Νικολαΐδη φωτίζουν μια πιο υπόγεια όψη της ζωής στη δεκαετία του 1980, μακριά από τις επίσημες αφηγήσεις και τη βιτρίνα της ευημερίας.
Είναι ο κόσμος των δρόμων των Εξαρχείων, των μικρών χώρων, των συναθροίσεων και των εντάσεων που τον ενδιαφέρει και που δεν χωρούσαν στο κάδρο της εποχής αλλά καθόριζαν τον παλμό της. Ενα underground σύμπαν που δεν επιδιώκει να εντυπωσιάσει, παρά να καταγραφεί πριν χαθεί. «Η ανήσυχη νεολαία, ο ανθός της ελληνικής κοινωνίας όπως έγραφαν τα πανό, σχετιζόταν πολύ με τα μουσικά και τα πολιτικά δρώμενα. Αυτούς που τους έβλεπες σε μια συναυλία να χορεύουν, την άλλη μέρα μπορούσες να τους δεις στα οδοφράγματα, στις καταλήψεις του Χημείου. Ηταν πολύ συνδεδεμένα αυτά τα στοιχεία τότε. Αυτά τα παιδιά είχαν μια αμφισβήτηση αλλά δεν εκδηλώνονταν.
Γι’ αυτό και ήθελα μέσα από τις φωτογραφίες να βγει το πνεύμα που υπήρχε εκείνη την δεκαετία. Επρεπε να φανεί σαν μια ιστορική χρονοκάψουλα όλου αυτού του πράγματος που δεν είχε εμφανιστεί μέχρι τώρα. Ξέραμε για την εποχή του ΠΑΣΟΚ που είχε αρχίσει να πέφτει το χρήμα, εμφανίζονταν οι νεόπλουτοι με τη γκλαμουριά και τα μπουζούκια αλλά υπήρχε και η άλλη πλευρά που φρόντισα να φωτογραφίσω εγώ, η πιο underground με τα θέματα του δρόμου που έκανα, τις φυσιογνωμίες τις πιο φουτουριστικές», τονίζει ο Γιώργος Νικολαΐδης ο οποίος είχε επίσης δώσει αυτή τη διαφορετική όψη της δεκαετίας του 1980 στο προηγούμενο βιβλίο του «Είμαστε τρελοί κι ευτυχισμένοι… Φωτογραφίζοντας την άγρια πλευρά της δεκαετίας του 1980» από τις εκδόσεις Στο Περιθώριο.
Οπως φανερώνει κι ο τίτλος του βιβλίου του που προέρχεται από σύνθημα της εποχής, η δεκαετία του 1980, δεν ήταν μόνο ένα ιστορικό πλαίσιο αλλά ένα πεδίο ζωντανών εμπειριών κι αντιφάσεων. Ανάμεσα στη δημόσια εικόνα της αλλαγές και στις υπόγειες εντάσεις της καθημερινότητας, διαμορφώθηκε ένα τοπίο που πλέον ζητά τη δική του ερμηνεία. Κι αυτήν ο δημιουργός του βιβλίου, τη δίνει μέσα από τη ματιά και τα κλικ του.
«Η δεκαετία του 1980 μπήκε αισιόδοξα γιατί ξεκίνησε με μια αλλαγή από την δεξιά πολιτική κι οποία ήταν λίγο αντιδραστική για εμάς τους νέους τότε. Στο χώρο της Πλατείας Εξαρχείων που έζησα, μπήκαν όλα τα θέματα τα οποία για κάποιο διάστημα θεωρούνταν στην κοινωνία ταμπού, όπως η σεξουαλικότητα, η ομοφυλοφιλία, η (αντι)ψυχιατρική, ο στρατός, η οικολογία. Μπήκαν θέματα στην ελληνική κοινωνία που στην Ευρώπη υπήρχαν από το γαλλικό Μάη του 1968 αλλά εδώ επειδή μεσολάβησε η Χούντα, ήρθαν ετεροχρονισμένα. Ηταν μια πολύ δημιουργική δεκαετία, ειδικά στο χώρο της μουσικής.
Από το 1982 και μετά δημιουργήθηκαν σκηνές ολόκληρες στην Ελλάδα. Με ελληνικό στίχο ήταν ο Νικόλας Ασιμος, ο Παύλος Σιδηρόπουλος, ο Δημήτρης Πουλικάκος, η Κατερίνα Γώγου με τους στίχους της που σύχναζε κι αυτή στην πλατεία. Από ξένα συγκροτήματα, οι Last Drive ή τα πανκιά που ήρθαν από το Μοναστηράκι και την Πλάκα στην πλατεία το 1985 κι άρχισαν οι επιχειρήσεις Αρετή της αστυνομίας. Έγιναν πολλά πράγματα τότε όπως η δολοφονία του Καλτεζά που μας στιγμάτισε και προκάλεσε φοβερές συγκεντρώσεις και διαδηλώσεις. Ηταν μια πολύ σημαντική δεκαετία για μένα, τη θυμάμαι έντονα, χωρίς να τη νοσταλγώ», καταλήγει ο φωτογράφος.