Η ιστορία ενός κόσμου που έχει χάσει την πορεία του

Η αμερικανική στρατιωτική εκστρατεία για την προστασία της εμπορικής ναυσιπλοΐας από τις ιρανικές επιθέσεις, μέσω της επιβολής άμεσου ελέγχου στα Στενά του Ορμούζ, δεν αποτελεί αποκλειστική ιδέα της κυβέρνησης Τραμπ. Πριν από σχεδόν 200 χρόνια, την περίοδο 1825-1827, μια ισχυρή μοίρα του αμερικανικού ναυτικού υπό τον πλοίαρχο Τζον Ρότζερς στάλθηκε στη Μεσόγειο για να προστατεύσει αμερικανικά πλοία από τις επιθέσεις ελλήνων κουρσάρων και πειρατών.

Παρά τη ρητορική της νεοσύστατης αμερικανικής δημοκρατίας περί ελευθερίας, η αμερικανική ναυτική δύναμη δεν στήριξε τον συνεχιζόμενο αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία από την οθωμανική αυτοκρατορία. Ο μοναδικός, απολύτως ιδιοτελής σκοπός της ήταν η προστασία του αμερικανικού εμπορίου, των αγορών και των επιχειρηματικών συμφερόντων. Σε αυτό ακριβώς έχει πλέον περιοριστεί και ο απερίσκεπτος πόλεμος του Τραμπ με το Ιράν.

Παρότι οι ΗΠΑ δεν έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982), η οποία κατοχυρώνει το δικαίωμα ελεύθερης διέλευσης χωρίς παρεμβάσεις από τα παράκτια κράτη, διαχρονικά υποστήριζαν την αρχή της «mare librum». Απορρίπτοντας τις ιρανικές διεκδικήσεις, ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο δήλωσε ότι «καμία χώρα δεν έχει δικαίωμα να επιβάλλει διόδια ή τέλη σε μια διεθνή θαλάσσια οδό».

Ωστόσο, ο Τραμπ άφησε στη συνέχεια να εννοηθεί ότι οι ίδιες οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να πράξουν ακριβώς αυτό, επιβάλλοντας τέλη διέλευσης. Αν και αργότερα ανασκεύασε τη δήλωσή του, το «μνημόνιο κατανόησης» που υπεγράφη τον περασμένο μήνα με το Ιράν αναγνωρίζει ότι η Τεχεράνη, από κοινού με το Ομάν, έχει δικαίωμα να αποκομίζει έσοδα από τη διέλευση μέσω των Στενών του Ορμούζ.

Η διφορούμενη στάση του Τραμπ αντανακλά την ευρύτερη διάρρηξη της συναίνεσης γύρω από την αρχή της «ελεύθερης θάλασσας», πάνω στην οποία στηρίχθηκε το διεθνές ναυτικό δίκαιο, και επιταχύνει τη συνολική αποδόμηση της διεθνούς τάξης που βασίζεται σε κανόνες. Ο Τραμπ θεωρεί ότι τα κράτη (ή τουλάχιστον οι ΗΠΑ) έχουν απόλυτο δικαίωμα να ενεργούν μονομερώς προς εξυπηρέτηση των συμφερόντων τους. Οι αποσταθεροποιητικές συνέπειες αυτής της προσέγγισης, την οποία υιοθετούν και άλλες χώρες, γίνονται ολοένα πιο εμφανείς. Ο νέος θαλάσσιος πόλεμος του 21ου αιώνα δεν περιλαμβάνει τιτάνιες συγκρούσεις θωρηκτών ούτε γιγαντιαίες ναυμαχίες. Τα μέτωπά του, όμως, παραμένουν τα ίδια: άμυνα, ασφάλεια, σύνορα, ελεύθερο εμπόριο, χρήμα και ισχύς.

Ο σύγχρονος θαλάσσιος πόλεμος εκδηλώνεται σε πολλά επίπεδα. Ενα από αυτά είναι η εξάπλωση των προηγουμένων που δημιούργησε η κρίση στα Στενά του Ορμούζ. Στην Υεμένη, οι Χούθι έχουν ξεκινήσει έναν αντίστοιχο αποκλεισμό των Στενών Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, στην είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας, υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για αντίποινα στις επιθέσεις της Σαουδικής Αραβίας.

Εξίσου επικίνδυνη για τους διεθνείς κανόνες είναι η συζήτηση που άνοιξε στην Ινδονησία, μετά την κρίση στα Στενά του Ορμούζ, για την επιβολή διοδίων στα Στενά της Μαλάκα, από όπου διέρχεται το 22% της παγκόσμιας ναυτιλίας. Θα μπορούσε άραγε και η Τουρκία να υιοθετήσει το αμερικανοϊρανικό μοντέλο και να επιβάλει τέλη διέλευσης στον Βόσπορο; Ή η Ισπανία στα Στενά του Γιβραλτάρ; Οι επιπτώσεις για το παγκόσμιο εμπόριο και τις εφοδιαστικές αλυσίδες θα ήταν προφανώς πολύ σοβαρές.

Περίπου το 80% του παγκόσμιου εμπορίου διακινείται διά θαλάσσης. Πέρα από τις τριβές γύρω από το θαλάσσιο εμπόριο, αυξάνονται και οι ανοιχτές ναυτικές αντιπαραθέσεις μεταξύ περιφερειακών δυνάμεων, ιδιαίτερα στη Νότια Σινική Θάλασσα και στα ύδατα γύρω από την Ταϊβάν.

Η Κίνα ξεπέρασε ακόμη μία κόκκινη γραμμή την περασμένη εβδομάδα, όταν ένα από τα αντιτορπιλικά της πραγματοποίησε άσκηση με πραγματικά πυρά εντός της αποκλειστικής οικονομικής ζώνης της Ιαπωνίας, περίπου 180 χιλιόμετρα από το Οκινοτόρι, το νοτιότερο νησί της χώρας. Το γεγονός ότι τη συγκεκριμένη κινεζική φρεγάτα συνόδευε ρωσικό πολεμικό πλοίο αναδεικνύει έναν ακόμη βασικό πρωταγωνιστή του παγκόσμιου θαλάσσιου ανταγωνισμού.

Ο πολυμέτωπος αυτός θαλάσσιος πόλεμος αφηγείται μια ακόμη ευρύτερη ιστορία: την κατάρρευση των πρωτοκόλλων ναυτικής συνεργασίας και συνεννόησης που οικοδομήθηκαν με κόπο επί αιώνες, καθώς και τη σταδιακή διάβρωση των κανόνων και των αρχών του διεθνούς δικαίου, είτε πρόκειται για το ελεύθερο εμπόριο, την άμυνα στη θάλασσα, την κυριαρχία, τα σύνορα, την αλιεία, την εξόρυξη στον βυθό των ωκεανών ή την περιβαλλοντική ρύπανση.

Είναι η ιστορία ενός κόσμου όπου μια χώρα μπορεί να επιβάλλει τη βούλησή της σε άλλες λιγότερο ισχυρές και λιγότερο εύπορες, αντί να επιδιώκει τη συναίνεσή τους· ενός κόσμου όπου η θεμελιώδης έννοια των παγκόσμιων κοινών αγαθών, του κοινόχρηστου διεθνούς χώρου, έχει ουσιαστικά καταρρεύσει. Είναι η διπλωματία των κανονιοφόρων σε παγκόσμια κλίμακα. Η ιστορία ενός κόσμου που έχει χάσει την πορεία του.