Για δεκαετίες, ο καρκίνος του παγκρέατος παρέμενε ένας από τους πιο αδυσώπητους αντιπάλους της ιατρικής: δύσκολος να διαγνωστεί έγκαιρα, εξαιρετικά επιθετικός και με ελάχιστες αποτελεσματικές θεραπευτικές επιλογές. Απόφαση της αμερικανικής Υπηρεσίας Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) έρχεται να δημιουργήσει μια σπάνια στιγμή αισιοδοξίας.

Η έγκριση ενός πρωτοποριακού νέου φαρμάκου (με την εμπορική ονομασία Rasonque), που στοχεύει μια μετάλλαξη η οποία για χρόνια θεωρείτο σχεδόν «άτρωτη», δεν σημαίνει ότι ο καρκίνος του παγκρέατος νικήθηκε. Σημαίνει όμως ότι ένας από τους σημαντικότερους επιστημονικούς γρίφους της ογκολογίας έχει αρχίσει να λύνεται και για χιλιάδες ασθενείς η διαφορά μπορεί να μετρηθεί όχι μόνο σε μήνες επιβίωσης, αλλά σε πολύτιμο χρόνο ζωής.

Η απόφαση της FDA, όπως επισημαίνει δημοσίευμα της «WSJ», αποτελεί κορύφωση μιας επιστημονικής διαδρομής που διήρκεσε περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες. Ο καρκίνος του παγκρέατος εξακολουθεί να συγκαταλέγεται στις πιο θανατηφόρες μορφές καρκίνου. Περίπου 67.000 άνθρωποι διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες και περίπου επτά στους οκτώ ασθενείς πεθαίνουν μέσα σε πέντε χρόνια από τη διάγνωση. Πολλοί δεν προλαβαίνουν να ζήσουν ούτε έναν χρόνο.

Μέχρι σήμερα, η χημειοθεραπεία αποτελούσε συχνά τη βασική επιλογή, με περιορισμένα αποτελέσματα. Η κατάσταση αυτή συνδεόταν σε μεγάλο βαθμό με τις μεταλλάξεις της οικογένειας των γονιδίων RAS. Οι μεταλλάξεις αυτές εμπλέκονται σε έως και το ένα τρίτο όλων των ανθρώπινων καρκίνων και στους περισσότερους όγκους του παγκρέατος.

Για χρόνια, η οικογένεια RAS θεωρείτο πολύ δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Η πρωτεΐνη που δημιουργείται από το μεταλλαγμένο γονίδιο διαθέτει μια επίπεδη επιφάνεια, χωρίς το χαρακτηριστικό σημείο πρόσδεσης όπου μπορούν να «κουμπώσουν» πολλά συμβατικά φάρμακα. Εκατομμύρια χημικές ενώσεις δοκιμάστηκαν χωρίς επιτυχία.

Η ανατροπή ήρθε σταδιακά. Επιστήμονες άρχισαν να αναζητούν εναλλακτικούς τρόπους προσέγγισης της RAS, ενώ η έρευνα στις λεγόμενες «μοριακές κόλλες» άνοιξε έναν νέο δρόμο. Καθοριστική ήταν η ανακάλυψη, το 2013, μιας μικρής «τσέπης» στην πρωτεΐνη RAS από τον ερευνητή Κέβαν Σόκατ. Η ανακάλυψη αυτή έδειξε ότι η πρωτεΐνη δεν ήταν τελικά τόσο απρόσιτη όσο πιστευόταν.

Τα αποτελέσματα των δοκιμών

Η Revolution Medicines αξιοποίησε αυτή την επιστημονική γνώση και άρχισε τις δοκιμές στους πρώτους ασθενείς το 2022. Τα αποτελέσματα της μεγάλης κλινικής δοκιμής ήταν αρκετά εντυπωσιακά ώστε να προκαλέσουν, όταν παρουσιάστηκαν την περασμένη άνοιξη, σχεδόν ενός λεπτού χειροκρότημα από όρθιο ακροατήριο στη μεγαλύτερη διεθνή συγκέντρωση ερευνητών για την αντιμετώπιση του καρκίνου.

Οι ασθενείς που έλαβαν το φάρμακο σχεδόν διπλασίασαν τον χρόνο επιβίωσής τους, με λιγότερες σοβαρές παρενέργειες, σε μια μελέτη στην οποία κατανεμήθηκαν τυχαία είτε στη λήψη της πειραματικής θεραπείας είτε σε επιπλέον χημειοθεραπεία. Η μελέτη, που χρηματοδοτήθηκε από την εταιρεία, περιέλαβε 500 ασθενείς των οποίων ο μεταστατικός καρκίνος, δηλαδή ο καρκίνος που είχε εξαπλωθεί, είχε σταματήσει να ανταποκρίνεται στις προηγούμενες θεραπείες.

Ειδικότερα, σύμφωνα με τα αποτελέσματα, ασθενείς που έλαβαν το φάρμακο έζησαν κατά μέσο όρο περισσότερους από 13 μήνες, σχεδόν διπλάσιο διάστημα σε σύγκριση με εκείνους που έλαβαν μόνο χημειοθεραπεία. Για έναν ασθενή με προχωρημένο καρκίνο του παγκρέατος η διαφορά αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία.

«Αυτή είναι μια τεράστια ευκαιρία για τους ασθενείς και τις οικογένειές τους και πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να απομακρύνουμε όλα τα εμπόδια και να το επιτύχουμε αυτό όσο το δυνατόν ταχύτερα», δήλωσε ο διευθύνων σύμβουλος της RevMed Μαρκ Γκόλντσμιθ.

Οι προσδοκίες και οι επιφυλάξεις

Η αισιοδοξία, πάντως, συνοδεύεται από επιφυλάξεις. Το Rasonque μπορεί να προκαλέσει έντονο εξάνθημα σε ολόκληρο το σώμα και γαστρεντερικά προβλήματα. Επιπλέον, προς το παρόν έχει εγκριθεί για ασθενείς στους οποίους άλλες θεραπείες έχουν αποτύχει. Το μεγάλο στοίχημα για τους επιστήμονες είναι να διαπιστωθεί εάν μπορεί να χρησιμοποιηθεί νωρίτερα στην πορεία της νόσου, καθώς και σε άλλους τύπους καρκίνου.

Οι οικονομικές προσδοκίες είναι επίσης τεράστιες. Η αγορά εκτιμά ότι το φάρμακο θα μπορούσε, εφόσον επιβεβαιωθεί η αποτελεσματικότητά του σε ευρύτερες ενδείξεις, να αποφέρει περισσότερα από 20 δισ. δολάρια ετησίως. Παράλληλα, μεγάλοι φαρμακευτικοί όμιλοι, μεταξύ των οποίων η Eli Lilly και η Pfizer, επιταχύνουν τις δικές τους προσπάθειες για φάρμακα που στοχεύουν την οικογένεια RAS.

Ειδικοί επισημαίνουν ότι πάνω απ’ όλα η έγκριση του Rasonque αλλάζει το επιστημονικό αφήγημα. Ενας στόχος που επί δεκαετίες θεωρείτο σχεδόν αδύνατο να προσεγγιστεί αποδείχθηκε τελικά προσβάσιμος.

Oπως αναφέρει δημοσίευμα της «Guardian», το φάρμακο απέκτησε ευρύτερη δημοσιότητα νωρίτερα φέτος, όταν ο αμερικανός πρώην γερουσιαστής της Νεμπράσκα Μπεν Σάσε περιέγραψε στην εκπομπή «60 Minutes» του CBS πως είχε λιγότερους πόνους ενώ το λάμβανε. Η απότομη αύξηση του δημόσιου ενδιαφέροντος οδήγησε την FDA να επιτρέψει τη λεγόμενη «διευρυμένη πρόσβαση», πριν από την επίσημη έγκριση του φαρμάκου, για ασθενείς που πληρούσαν συγκεκριμένα κριτήρια.

Οι ρυθμιστικές Αρχές της FDA επεσήμαναν χθες ότι ενέκριναν το φάρμακο περισσότερο από έξι μήνες νωρίτερα από την ημερομηνία που είχε τεθεί ως στόχος.

«Είναι θεμελιώδες καθήκον μας να προσφέρουμε στους ασθενείς περισσότερες θεραπείες και ουσιαστικές θεραπευτικές επιλογές όσο το δυνατόν ταχύτερα», δήλωσε σε ανακοίνωσή του ο επίτροπος της FDA Κάιλ Ντιαμάντας.

Ερευνητές που ασχολούνται με τη θεραπεία του καρκίνου του παγκρέατος εξέφρασαν αισιοδοξία ότι η έγκριση του φαρμάκου μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για περισσότερες νέες θεραπευτικές επιλογές, καθώς βρίσκονται υπό ανάπτυξη δεκάδες πειραματικά φάρμακα. Σε αντίθεση με άλλες μορφές καρκίνου, οι οποίες έχουν επωφεληθεί από μια ποικιλία εναλλακτικών λύσεων στη χημειοθεραπεία, ο καρκίνος του παγκρέατος έχει αποδειχθεί δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί.

Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν πως η ανάπτυξη του νέου φαρμάκου δεν υπόσχεται απλώς ένα ακόμη εργαλείο ενάντια σε μια θανατηφόρα ασθένεια, αλλά αποδεικνύει ότι ακόμη και οι πιο επίμονοι βιολογικοί μηχανισμοί μπορούν, ύστερα από δεκαετίες έρευνας, να πάψουν να θεωρούνται μη διαχειρίσιμοι.