Η Κύπρος ανέλαβε την προεδρία σε μία από τις δυσκολότερες στιγμές στην ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης
Για δεύτερη φορά από την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ενωση (1η Μαΐου 2004) η Κύπρος ανέλαβε από χθες την προεδρία του Συμβουλίου Υπουργών της Ενωσης (ΕΕ). Πρώτη φορά άσκησε την προεδρία το 2012. Ετσι για ένα εξάμηνο η Κύπρος των 1,3 εκατ. συνολικά κατοίκων, που βρίσκεται μακρύτερα από κάθε άλλη χώρα – μέλος από τις Βρυξέλλες, θα είναι στο τιμόνι της Ενωσης των 27 κρατών – μελών. Αλλά η προεδρία κράτους – μέλους είναι σήμερα συρρικνωμένη σε σχέση με αυτή του παρελθόντος. Ειδικότερα, η χώρα – μέλος δεν προεδρεύει πλέον στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο/διάσκεψη κορυφής ηγετών – όπως συνέβαινε στο παρελθόν – καθώς το τελευταίο έχει μόνιμο σταθερό πρόεδρο (Συνθήκη Λισαβόνας, πρώην πρωθυπουργός της Πορτογαλίας Αντ. Κόστα σήμερα). Δεν προεδρεύει επίσης του κρίσιμου Συμβουλίου Εξωτερικών Υποθέσεων (ΣΕΥ/FAC), το οποίο έχει μόνιμο πρόεδρο (την ύπατη εκπρόσωπο Κάγια Κάλας). Αλλά και του (άτυπου) Eurogroup, το οποίο έχει επίσης μόνιμο πρόεδρο (τον έλληνα υπουργό Οικονομικών Κ. Πιερρακάκη).
Παρά ταύτα, η εκ περιτροπής προεδρία εξακολουθεί να έχει υψηλή σημασία. Καθώς πρώτα απ’ όλα ηγείται όλων (εννέα) των θεματικών Συμβουλίων, από το Συμβούλιο Γενικών Υποθέσεων (ΣΓΥ/GAC), το οποίο κατά κάποιο τρόπο έχει τη γενική εποπτεία για την ατζέντα και ανάπτυξη της Ενωσης, το Συμβούλιο Οικονομικών και Χρηματοπιστωτικών Υποθέσεων (ECOFIN) μέχρι τα Συμβούλια Ανταγωνιστικότητας, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων, Γεωργίας, Περιβάλλοντος κ.λπ. Η Κύπρος θα συγκαλέσει επίσης άτυπο Συμβούλιο Εξωτερικών (Gymnich) στο έδαφός της, άτυπη διάσκεψη κορυφής των ηγετών ΕΕ (Ευρωπαϊκό Συμβούλιο) και άλλα άτυπα Συμβούλια.
Για να κατανοηθεί η σοβαρότητα του ρόλου της προεδρίας θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το Συμβούλιο είναι το νομοθετικό όργανο της Ενωσης (μαζί με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο). Και είναι το κράτος – μέλος ως προεδρία του Συμβουλίου που καθορίζει το νομοθετικό πρόγραμμα προτεραιοτήτων για υιοθέτηση στο εξάμηνο της θητείας του. Μολονότι η επιλογή δεν γίνεται αυθαίρετα αλλά με θεσμική συνεργασία, τα περιθώρια ιεράρχησης των προτεραιοτήτων είναι σημαντικά.
Αυτό που μια χώρα οφείλει να κατανοήσει ως πρώτο καθήκον είναι ότι με τον ρόλο της προεδρίας «τίθεται στην υπηρεσία της Ενωσης». Οφείλει να υπηρετεί το ευρωπαϊκό συμφέρον και να προωθεί την ενωσιακή και όχι μια οποιαδήποτε εθνική ατζέντα. Τούτο ισχύει πολύ περισσότερο για την Κύπρο καθώς η ανάληψη της προεδρίας της «χαιρετίστηκε» με κάποια καχυποψία ως δυνητικά «χαοτική» – από το Politico μεταξύ άλλων (βλέπε, π.χ., «Allied concern builds as neutral Cyprus takes over EU presidency», Politico, 30/12). Αν και οι συγκεκριμένες επικρίσεις εστιάζουν εν πολλοίς σε θέματα που δεν εμπίπτουν τυπικά/θεσμικά στην αρμοδιότητα της «εκ περιτροπής προεδρίας» (συμμετοχή Τουρκίας σε πρόγραμμα SAFE, σχέσεις ΕΕ – ΝΑΤΟ, στόχος Κύπρου για ένταξη στο ΝΑΤΟ κ.λπ.), η Λευκωσία οφείλει (και μπορεί) να διεκπεραιώσει μια ενωσιακή προεδρία που να διαψεύδει τις οποιεσδήποτε αρνητικές προβλέψεις ή εκτιμήσεις.
Χωρίς αμφιβολία η Κύπρος ανέλαβε την προεδρία σε μία από τις δυσκολότερες στιγμές στην ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η Ευρωπαϊκή Ενωση βρίσκεται σήμερα σε πραγματική κρίση επιβίωσης (D. Marsh, «Can Europe Survive?», Yale, 2025) καθώς για πρώτη φορά στην ιστορία της οι δύο υπερδυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία) βάλλουν, «έχουν κηρύξει πόλεμο εναντίον της» με κοινό στόχο τη διάλυσή της (στηρίζοντας μεταξύ άλλων την άνοδο των ακροδεξιών, αντιευρωπαϊκών κομμάτων στην εξουσία)! Στο παρελθόν, ούτε Ρωσία ούτε πολύ περισσότερο ΗΠΑ διανοήθηκαν ποτέ κάτι τέτοιο. Και ταυτόχρονα οι ευρύτερες γεωπολιτικές συνθήκες αλλά και η εσωτερική οικονομική, κοινωνική και θεσμική συγκρότησή της έχουν αποδομηθεί. Αλλά ακριβώς επειδή βάλλεται, η Ενωση οφείλει να αντιδράσει και αντιμετωπίσει την πρόκληση επιβίωσης με ένα γενναίο relance προς τα εμπρός, στη λογική της βαθύτερης γεωπολιτικής Πολιτικής Ενωσης με «στρατηγική αυτονομία» α λα Μακρόν. Η Κύπρος εμφανίζεται να συμμερίζεται αυτή τη λογική. Παρουσίασε ένα πρόγραμμα προτεραιοτήτων με κύρια αναφορά στην έννοια της αυτονομίας και με πέντε κεντρικούς πυλώνες – προτεραιότητες. Ωστόσο, πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο (ΠΔΠ/MFF), ο μακροχρόνιος δηλαδή προϋπολογισμός 2027-2034 της ΕΕ με όλες τις συνοδευτικές πολιτικές (γεωργία, συνοχή κ.λπ.), Ουκρανία, μετανάστευση, διεύρυνση, Μεσόγειος/Μ. Ανατολή, αλλά και σχέσεις με Ινδία θα αποτελέσουν, ως φαίνεται, τον κεντρικό πυρήνα της δραστηριότητάς της.
Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι μικρότερα κράτη – μέλη «κάνουν συνήθως καλύτερες προεδρίες» εάν δεν παγιδευθούν σε εθνικές περιχαρακώσεις. Η Κύπρος οφείλει και μπορεί «να κάνει μια άψογη ευρωπαϊκή προεδρία».
Καλή επιτυχία λοιπόν στην προεδρία που άρχισε. Η πρόκληση είναι μεγάλη όπως και το διακύβευμα. Κρίνονται το κύρος, η σοβαρότητα και η αξιοπιστία της Κύπρου και επομένως τα περιθώρια επιρροής και δύναμης που μπορεί να έχει εντός ΕΕ και όχι μόνο…
Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ. Από τις εκδόσεις Ι. Σιδέρης κυκλοφόρησε το νέο του βιβλίο με τίτλο «Πέρα από τα Στερεότυπα. Νέα Προοδευτική Εξωτερική και Ευρωπαϊκή Πολιτική»