Μνήμη και εναλλαγή εξουσίας
Ενα ανέκδοτο που κυκλοφορεί στο Ιράν λέει ότι στα φαρσί υπάρχουν ο ενεστώτας, ο παρατατικός, ο μέλλοντας και… ο χρόνος του σάχη. Σχεδόν μισό αιώνα μετά την πτώση του καθεστώτος του, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πλημμυρίζουν με εικόνες της Τεχεράνης της δεκαετίας του 1970: γυναίκες ντυμένες με την τελευταία λέξη της μόδας, νεαρούς με μακριά μαλλιά και καμπάνες, μια οικονομία που έμοιαζε να ευημερεί, έστω κι αν η αναδιανομή και η κοινωνική συνοχή υστερούσαν.
Η μνήμη, όμως, είναι περίεργο πράγμα και συχνά λειτουργεί ως σχόλιο στο παρόν. Οι μεγαλύτερες γενιές θυμούνται τη δράση της περιβόητης SAVAK, τα βασανιστήρια, τις εξαφανίσεις και τις διώξεις. Η συνέχεια της βίας μετά την Ισλαμική Επανάσταση και η σταδιακή οικονομική εξαθλίωση που ακολούθησε αποτελούν ίσως τη μεγαλύτερη τραγωδία του Ιράν. Η υπόσχεση χειραφέτησης μετατράπηκε σε έναν διαρκή εφιάλτη. Η μνήμη και η πολιτική συνείδηση στη χώρα δεν είναι ούτε ενιαίες ούτε μονολιθικές.
Από το τέλος του πολέμου των 12 ημερών έως τις αρχές Οκτωβρίου 2025, πραγματοποίησα 28 συνεντεύξεις με ιρανούς πολιτικούς, ακαδημαϊκούς και διπλωμάτες από όλο το πολιτικό φάσμα, εντός και εκτός της χώρας. Σήμερα, για όσους γνωρίζουν, είναι προφανές ότι οι διαδηλωτές δεν εξεγείρονται μόνο λόγω φτώχειας, αλλά κυρίως λόγω της απότομης πτώσης του βιοτικού επιπέδου μιας μικρομεσαίας τάξης που μέχρι πρόσφατα ζούσε σε σχετικά ανεκτές κοινωνικοοικονομικές συνθήκες στο περιθώριο της εξουσίας.
Σήμερα η καθημερινότητα έχει γίνει αβίωτη: διακοπές ρεύματος, έλλειψη νερού, ένα καθεστώς απαρτχάιντ εις βάρος των γυναικών, καταπίεση μειονοτήτων, μισθοί πείνας, πληθωρισμός, απουσία προοπτικής και μια επιλεκτική ανοχή στην παρανομία που δημιουργεί μια κοινωνία πολλών ταχυτήτων. Ο φόβος και η διαχείριση της μιζέριας αποτελούν βασικά εργαλεία συνοχής του καθεστώτος, όπως και η απουσία ενός αξιόπιστου πολιτικού υποκειμένου με ευρεία κοινωνική απήχηση.
Ερευνες κοινής γνώμης ευρωπαϊκών κέντρων δείχνουν ότι οι νοσταλγοί του σάχη αγγίζουν περίπου το 20%. Το πλεονέκτημά τους είναι η παρουσία στις ΗΠΑ και η πρόσβαση σε αγγλόφωνα Μέσα. Το Κίνημα των Μουτζαχεντίν, με μια παραστρατιωτική βάση και στην Αλβανία, διατηρεί δεσμούς με κύκλους του (Αμερικανικού) Ρεπουμπλικανικού Κόμματος και έχει παρουσία σε Παρίσι, Λονδίνο και Οτάβα, όμως η συνεργασία του με τον Σαντάμ Χουσεΐν το έχει απαξιώσει για πολλούς Ιρανούς. Διαθέτει, ωστόσο, «επιχειρησιακές δυνατότητες» εντός της χώρας μέσω του παραστρατιωτικού βραχίονα. Παράλληλα, ισχυρά αυτονομιστικά κινήματα δρουν στο Κουρδιστάν και το Μπαλουχιστάν, ενώ αναδύεται και ένα αζερικό.
Οι ηγέτες των «μεταρρυθμιστών», που οραματίζονται μια επιστροφή στα «χρυσά χρόνια» της πρώιμης Ισλαμικής Επανάστασης, βρίσκονται σε κατ’ οίκον περιορισμό, στη φυλακή ή αυτολογοκρίνονται. Η αντιπολίτευση δεν έχει ένα ενιαίο μέτωπο ή πρόταση εξουσίας.
Την ίδια στιγμή, η μετάβαση σε νέα πολιτική κατάσταση δεν θα προκύψει από πόλεμο, καθώς η Δύση δεν διαθέτει ούτε τα οικονομικά ούτε τα στρατιωτικά ούτε και την πολιτική βούληση να επιβάλει αλλαγή καθεστώτος. Μια δεύτερη επίθεση θα μπορούσε απλώς να επιταχύνει μια διαπραγμάτευση μεταξύ του σημερινού παρακράτους και μιας ηγεσίας αποδεκτής από τη Δύση, ικανής να άρει το εμπάργκο.
Η άλλη οδός είναι η επιδεικτική χρήση βίας από το καθεστώς, που γεννά αντίδραση, οδηγώντας σε αποδυνάμωση της κοινωνίας, όμως τελικά και του κράτους. Τρίτος δρόμος μάλλον δεν υπάρχει.
Το σύνθημα «Make Iran Great Again» παραμένει μια φαντασίωση που απαιτεί επιλεκτική μνήμη, αλλά η μνήμη είναι πάντα επιλεκτική.