Δύο Δύσεις σε τροχιά σύγκρουσης
Η αμερικανική παρέμβαση στις εκλογές της Ονδούρας τον Νοέμβριο μπορεί να μοιάζει με γεωπολιτική υποσημείωση. Δεν είναι. Οταν ο πρόεδρος Τραμπ υποστήριξε ανοιχτά τον ακροδεξιό υποψήφιο του Εθνικού Κόμματος και υπαινίχθηκε ότι θα μείωνε την οικονομική βοήθεια εάν έχανε ο άνθρωπος που προτιμούσε, το μήνυμα έφτασε πολύ πέρα από την Τεγκουσιγκάλπα.
Ακόμα και πριν δημοσιευτεί η αμφιλεγόμενη νέα στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ που αναφέρει την υποστήριξη εθνικιστικών λαϊκιστικών κομμάτων για την αποτροπή του υποτιθέμενου «πολιτισμικού αφανισμού» της Ευρώπης, ένα ξεκάθαρο μοτίβο είχε έρθει στο προσκήνιο. Το ευρύτερο οικοσύστημα του κινήματος MAGA που τώρα διαμορφώνει την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ έχει υιοθετήσει την παρέμβαση στις δημοκρατικές διαδικασίες στο εξωτερικό, ώστε τα εκλογικά αποτελέσματα να είναι ιδεολογικά βολικά.
Οι μέθοδοι είναι εκστρατείες πίεσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η στρατηγική παροχή βοήθειας και άλλες μορφές διπλωματικού καταναγκασμού. Κατά καιρούς, οι απεσταλμένοι του Τραμπ επιλέγουν ακόμα και να συναντηθούν με εξτρεμιστές πολιτικούς της αντιπολίτευσης παρά με κυβερνητικούς αξιωματούχους.
Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα από το 2025: Ο αντιπρόεδρος Βανς αγνόησε τον καγκελάριο της Γερμανίας, αλλά φρόντισε να αφιερώσει χρόνο για έναν από τους ηγέτες του ακροδεξιού AfD. Τον Ιούλιο, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο έφτασε στο σημείο να συμβουλεύσει τους αμερικανούς διπλωμάτες να μη σχολιάζουν τη «δικαιοσύνη ή την ακεραιότητα» των εκλογών στο εξωτερικό – μια, άνευ προηγουμένου, οδηγία από μια χώρα που κάποτε υτοαποκαλούνταν παγκόσμιος θεματοφύλακας της δημοκρατίας.
Ολα αυτά είναι μέρος μιας ευρύτερης ιστορίας. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερο τις ξένες δημοκρατίες και ιδιαίτερα τις ευρωπαϊκές, ως μέσα που μπορεί να πιέσει, διαμορφώσει ή αγνοήσει και όχι ως εταίρους. Οι όροι και οι δασμοί που θέτει διαρκώς ο πρόεδρος Τραμπ προς τις ευρωπαϊκές χώρες αποδεικνύουν του λόγου το αληθές. Αναλυτές σε όλον τον κόσμο μιλούν πλέον ευθαρσώς για δύο Δύσεις. Το χάσμα δεν φαίνεται να μπορεί να γεφυρωθεί.
Πουθενά δεν είναι αυτό πιο ξεκάθαρο από ό,τι στην Ουκρανία. Οταν οι ΗΠΑ απέστειλαν στο Κίεβο ένα ειρηνευτικό σχέδιο 28 σημείων με άρωμα Κρεμλίνου, οι ουκρανοί αξιωματούχοι ήξεραν τι να κάνουν. Αμέσως ζήτησαν βοήθεια από την άλλη Δύση. Η μία Δύση, εκείνη του Τραμπ, αγνοεί τη διεθνή νομιμότητα, επιβάλλει στο εξωτερικό τη δύναμη του ισχυρού και στο εσωτερικό καταλύει δικαιώματα και αξίες. Η άλλη Δύση, εκείνη που εκπροσωπούν η Ευρωπαϊκή Ενωση, ο Καναδάς, η Αυστραλία και η Ιαπωνία, σέβεται τη διεθνή τάξη και νομιμότητα και προασπίζεται τα ανθρώπινα δικαιώματα έτσι όπως έχουν εξελιχθεί τις τελευταίες δεκαετίες. Η σύγκρουση μεταξύ αυτών των δύο Δύσεων θα γίνεται όλο και πιο έντονη.
Εκείνο που διακυβεύεται, γράφει ο Γιάροσλαβ Κουίς, καθηγητής Διεθνών Σπουδών στην Οξφόρδη, στους «Financial Times», είναι η μελλοντική πολιτική πορεία πολλών γεωπολιτικά σημαντικών χωρών – ξεκινώντας από την Ουκρανία, τη Γεωργία και τη Μολδαβία. «Επί δεκαετίες, η μίμηση του πολιτικού συστήματος της δημοκρατικής Δύσης ήταν μια άγκυρα ασφαλείας για πολλές χώρες. Σήμερα, η μίμηση της Ουάσιγκτον του Τραμπ και η τήρηση των κριτηρίων ένταξης της ΕΕ αποτελούν δύο διαφορετικές προτάσεις.
Συνεπάγονται διαφορετικά πολιτικά μοντέλα και ασύμβατα συστήματα αξιών. Θεωρητικά, εξακολουθούν να ανήκουν στην ίδια Δύση. Στην πράξη, αντανακλούν αποκλίνοντα πρότυπα αποδεκτής συμπεριφοράς, πολιτικής ρητορικής και στρατηγικών στόχων. Το ένα υποστηρίζει το κράτος δικαίου· το άλλο επιθυμεί τη διάβρωσή του». Το χάσμα ανάμεσα στις δύο Δύσεις διευρύνεται συνεχώς. Και, στον ορατό ορίζοντα, δεν διαφαίνεται τρόπος να γεφυρωθεί.
Τι έγραψαν τρεις ξένοι αρθρογράφοι στις εφημερίδες τους
Το φάντασμα του kill switch
Μιλώντας πρόσφατα με ανώτερο στέλεχος της ΕΕ χαρακτήρισε τη νέα στρατηγική των ΗΠΑ «εξαιρετικά σοβαρή». «Αποτελεί περαιτέρω απόδειξη ότι η Ουάσιγκτον βλέπει την Ευρώπη ως αποικία, θέλει να διατηρήσει την υποταγή της και θα κάνει ό,τι είναι δυνατόν για να επιβάλει τους κανόνες της εδώ» μας είπε. Ολες οι τελευταίες εξελίξεις αποτελούν παράδειγμα της εχθρικής στάσης των ΗΠΑ απέναντι στη Δυτική Ευρώπη. Υπάρχουν και άλλα, που κυμαίνονται από απειλές ή υπαινιγμούς για απόσυρση της ομπρέλας ασφαλείας που καλύπτει τους συμμάχους του ΝΑΤΟ μέχρι τον εμπορικό πόλεμο.
«Οσον αφορά την Ευρώπη, ο Τραμπ και η κυβέρνησή του έχουν δείξει μεγάλη συνέπεια και προβλεψιμότητα: θέλουν να μας καταστρέψουν» προειδοποιεί η Ναταλί Τότσι, διευθύντρια του Διεθνούς Ινστιτούτου Αλληλεγγύης. «Σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν τη φιλελεύθερη δημοκρατία και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση αντιπάλους».
Οσο για το ότι οι ΗΠΑ θέλουν οι Ευρωπαίοι να αναλάβουν την άμυνά τους, η κυβέρνηση Τραμπ έχει επιλέξει μια πολύ ιδεολογική στρατηγική που θέλει μια διχασμένη Ευρώπη, κυριαρχούμενη από εθνικιστικές δυνάμεις.
Η εχθρότητα που δείχνει η Ουάσιγκτον ρίχνει μια σκιά πάνω στα οπλικά συστήματα στην Ευρώπη. Το φάντασμα του «kill switch» – μηχανισμών με τους οποίους ο κατασκευαστής μπορεί να απενεργοποιήσει το σύστημα από απόσταση – στοιχειώνει τον τομέα. Ακόμα και η απλή διακοπή των ενημερώσεων λογισμικού μπορεί να επηρεάσει σοβαρά τις επιχειρησιακές δυνατότητες βασικών πόρων, όπως τα μαχητικά αεροσκάφη F-35 ή τα ευρωπαϊκά ναυτικά σκάφη που λειτουργούν με το σύστημα Aegis. Και αυτό κάνει τους Ευρωπαίους να τρέμουν.
Αντρέα Ρίτσι, δημοσιογράφος, στην «El Pais»
Οι «σιδερένιοι νόμοι του κόσμου»
Η διεθνής φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων φαίνεται να φτάνει στο τέλος της. Για την ακρίβεια, πολλοί υποστηρίζουν ότι έχει ήδη καταρρεύσει. Ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ, δήλωσε απερίφραστα ότι «ζούμε σε έναν κόσμο που κυβερνάται από τη δύναμη, τη βία, την ισχύ· αυτοί είναι οι σιδερένιοι νόμοι του κόσμου». Η δήλωση αυτή συνοψίζει με ωμό τρόπο μια βαθιά αλλαγή στο διεθνές σύστημα. Ωστόσο, ο 47ος πρόεδρος των ΗΠΑ φέρει ευθύνη και για έναν ακόμη, ίσως πιο κρίσιμο θάνατο: τη διάλυση της ενότητας της Δύσης.
Με δεδομένο ότι ακόμη και οι στενότεροι σύμμαχοι των ΗΠΑ φοβούνται πλέον μια επιθετική και απρόβλεπτη Αμερική, η απομάκρυνση από αυτήν και η απομόνωση της Ευρώπης από τον παραδοσιακό διατλαντικό εταίρο της αναμένεται να ενταθούν. Παρά τους δισταγμούς των ηγεσιών τους, οι ευρωπαίοι πολίτες φαίνεται να αντιλαμβάνονται καθαρά τη νέα πραγματικότητα. Δεν τρέφουν αυταπάτες για τις ΗΠΑ του Τραμπ και γνωρίζουν ότι ζουν σε έναν όλο και πιο επικίνδυνο, πολυπολικό κόσμο.
Γι’ αυτό και στηρίζουν σε μεγάλο βαθμό μέτρα όπως η αύξηση των αμυντικών δαπανών και η συζήτηση για μια ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή. Η εποχή των κανόνων και των θεσμών δίνει τη θέση της σε έναν κόσμο σφαιρών επιρροής, όπου το δίκαιο καθορίζεται από την ισχύ και η Δύση είναι εσωτερικά διχασμένη.
Μαρκ Λέοναρντ, ιδρυτής του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων, στο Politico
Βλέποντας την Ευρώπη ως εχθρό
Η στρατηγική εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ που δημοσιοποιήθηκε τον Δεκέμβριο αναδεικνύει αυτό που θεωρεί «αποτυχίες των ευρωπαίων συμμάχων» με τον φόβο ενός επικείμενου «πολιτισμικού αφανισμού». Συνδέεται με τον φόβο της «Μεγάλης Αντικατάστασης», τον οποίο ενστερνίζονται πολλοί στο κίνημα MAGA των οπαδών του Τραμπ. Η «αντικατάσταση» σημαίνει να γίνει η κοινωνία λιγότερο «λευκή» και λιγότερο «χριστιανική». Ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς, αν και σύζυγος Ινδής, φαίνεται να μοιράζεται αυτό το όραμα σε μια πιο ιντελεκτουέλ εκδοχή του. Δυστυχώς, εκεί ίσως να είναι και το μέλλον του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος.
Αν ισχύει αυτό, τότε όσα λέει η στρατηγική εθνικής ασφάλειας είναι μια προβολή στην Ευρώπη αυτού που ξεσηκώνει την ίδια την κυβέρνηση – ένα φλογερό μίσος για τον τρόπο που αλλάζουν οι ΗΠΑ δημογραφικά και πολιτισμικά. Αυτό που έχει προκύψει με επώδυνο (και συχνά με υποκριτικό τρόπο) κατά τη διάρκεια πολλών αιώνων είναι πράγματι ένας σπουδαίος πολιτισμός. Βασίζεται στα ιδανικά της ατομικής ελευθερίας, των ίσων δικαιωμάτων των πολιτών, του κράτους δικαίου, της επιδίωξης της γνώσης και των δίκαια εκλεγμένων κυβερνήσεων.
Τίποτα από αυτά δεν έχει τη ρίζα του στη φυλή ή στη θρησκεία. Αλλά κάθε πολίτης μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας πρέπει να αποδέχεται αυτές τις αξίες. Εν συντομία, αυτή η κυβέρνηση των ΗΠΑ εύχεται να διαγράψει την ίδια τη δημοκρατία, στο 250ό έτος της. Γι’ αυτό η Ευρώπη είναι εχθρός της. Και γι’ αυτό η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της».