Η Ευρώπη σχεδιάζει τη δική της αρχιτεκτονική ασφάλειας – Η Γαλλική πυρηνική «ομπρέλα»
Η φετινή Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου κατέγραψε με σαφήνεια κάτι που μέχρι πρόσφατα λεγόταν μόνο χαμηλόφωνα στους ευρωπαϊκούς διαδρόμους εξουσίας: η Ευρώπη εισέρχεται σε μια νέα φάση στρατηγικής αυτονόμησης στον τομέα της ασφάλειας και της άμυνας
. Οι δύο πρώτες ημέρες της διάσκεψης ανέδειξαν μια αυξανόμενη βούληση ισχυρών ευρωπαϊκών κρατών να διαμορφώσουν νέα σχήματα στρατιωτικής συνεργασίας, τόσο στο συμβατικό όσο και στο πυρηνικό επίπεδο, σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται ολοένα και πιο ασταθές.
Ιδιαίτερη βαρύτητα είχε η ανακοίνωση του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς για την έναρξη συνομιλιών με τη Γαλλία σχετικά με την πιθανή επέκταση της γαλλικής πυρηνικής «ομπρέλας» σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Πρόκειται για μια εξέλιξη με ισχυρό συμβολισμό, ακόμη κι αν βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο και χωρίς σαφή περιγραφή των τελικών στόχων. Για πρώτη φορά, το Βερολίνο αποδέχεται δημόσια να συζητήσει ένα ζήτημα που επί δεκαετίες παρέμενε πολιτικά ευαίσθητο, σηματοδοτώντας μια βαθιά αλλαγή εποχής.
Η γαλλική πρόταση δεν είναι νέα. Από την εποχή του Σαρλ ντε Γκωλ, το Παρίσι καλλιεργούσε την ιδέα ενός ευρωπαϊκού ρόλου της πυρηνικής του αποτροπής. Ωστόσο, μόνο τώρα, υπό το βάρος του πολέμου στην Ουκρανία και της αβεβαιότητας γύρω από τη μακροπρόθεσμη δέσμευση των Ηνωμένων Πολιτειών, η συζήτηση αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο. Οι Ευρωπαίοι δεν αμφισβητούν ανοιχτά το αμερικανικό πυρηνικό δίχτυ ασφαλείας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, αλλά δείχνουν αποφασισμένοι να προετοιμαστούν για κάθε ενδεχόμενο.
Παράλληλα, στο Μόναχο καταγράφηκε ένα ακόμη στοιχείο που επαναλαμβανόταν σχεδόν ως μοτίβο: η προσπάθεια επαναπροσέγγισης μεταξύ Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένου Βασιλείου. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ δήλωσε ότι «η Βρετανία δεν είναι πια η χώρα των χρόνων του Brexit», υπογραμμίζοντας πως σε έναν επικίνδυνο κόσμο η εσωστρέφεια δεν ισοδυναμεί με ανάκτηση ελέγχου, αλλά με απώλειά του. Τα λόγια του χειροκροτήθηκαν θερμά και ερμηνεύτηκαν ως σαφές μήνυμα πολιτικής στροφής.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα Φον Ντερ Λαϊντεν, η οποία μίλησε για την ανάγκη η Ευρώπη «να κάνει ένα βήμα μπροστά και να αναλάβει την ευθύνη της». Τόνισε ότι η Ένωση οφείλει να αναπτύξει μια «ευρωπαϊκή ραχοκοκαλιά στρατηγικών δυνατοτήτων» σε τομείς όπως το Διάστημα, οι πληροφορίες και οι δυνατότητες πλήγματος σε βάθος, επισημαίνοντας ότι «κανένα ταμπού δεν πρέπει να μένει εκτός συζήτησης».
Ένα από τα πιο έντονα πολιτικά μηνύματα της διάσκεψης αφορούσε τον ρόλο της Ευρώπης στις διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία και, ευρύτερα, στη διαμόρφωση της νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας στην ήπειρο. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν προειδοποίησε ότι είναι λάθος οι Ευρωπαίοι να μένουν εκτός τραπεζιού όταν συζητείται το μέλλον της ηπείρου τους. Την άποψη αυτή συμμερίστηκε και ο Ουκρανός πρόεδρος Βολόντιμιρ Ζελένσκι, ο οποίος τόνισε ότι η απουσία της Ευρώπης από τέτοιες συζητήσεις συνιστά στρατηγικό σφάλμα.
Σημαντικό κομμάτι των συζητήσεων αποτέλεσε και το ενδεχόμενο παροχής εγγυήσεων ασφαλείας σε περίπτωση κατάπαυσης του πυρός στην Ουκρανία. Ο σκεπτικισμός για τις προθέσεις της Ρωσίας ήταν διάχυτος, ωστόσο η διπλωματική και στρατιωτική προετοιμασία συνεχίζεται. Οι Ευρωπαίοι επιμένουν ότι οι ΗΠΑ πρέπει να συμμετέχουν σε νομικά δεσμευτικές εγγυήσεις, γνωρίζοντας όμως ότι το πρακτικό βάρος ενός τέτοιου εγχειρήματος θα πέσει κυρίως στους ίδιους.
Ο Στάρμερ συμπύκνωσε το κλίμα της εποχής με μια φράση που επαναλήφθηκε σε πολλά πηγαδάκια στο Μόναχο: «Δεν αναζητούμε τη σύγκρουση, αλλά η ειρήνη σήμερα απαιτεί ισχύ». Για τον Βρετανό πρωθυπουργό, η αποτροπή είναι το νόμισμα της εποχής και η Ευρώπη οφείλει να είναι έτοιμη να υπερασπιστεί τους πολίτες, τις αξίες και τον τρόπο ζωής της, ακόμη και με σκληρά μέσα αν χρειαστεί.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανακοίνωση για την ανάπτυξη του βρετανικού αεροπλανοφόρου «Prince of Wales» σε βόρεια ύδατα μέσα στο 2026, σε συντονισμό με συμμάχους, με σαφή αναφορά στην περιοχή της Γροιλανδίας. Η Δανή πρωθυπουργός Μέτε Φρεντέρισκεν άφησε να εννοηθεί ότι, παρά τις αλλαγές ρητορικής στην Ουάσιγκτον, τα στρατηγικά διακυβεύματα παραμένουν τα ίδια.
Αναλυτές, όπως ο Στίβεν Έβερτς από το Ινστιτούτο Μελετών Ασφαλείας της ΕΕ, επισημαίνουν ότι η Ευρώπη χρειάζεται όχι μόνο υλική ενίσχυση αλλά και ψυχολογική μετατόπιση: από τη «ψυχολογία της αδυναμίας» σε μια κουλτούρα ενότητας και αποφασιστικότητας. Όπως σημειώνουν, όταν οι Ευρωπαίοι εμφανίζονται ενωμένοι και στηρίζουν τη διπλωματία τους με πραγματικούς πόρους, μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους.
Το Μόναχο άκουσε πολλά λόγια αποφασιστικότητας. Η μετάφρασή τους σε συγκεκριμένες πράξεις θα είναι δύσκολη και γεμάτη εμπόδια, όπως έχει δείξει η εμπειρία των τελευταίων ετών.
Ωστόσο, ένα είναι σαφές: η Ευρώπη μοιάζει να έχει περάσει από τη φάση της αμηχανίας στη φάση της αποδοχής και της αντίδρασης. Το αν αυτή η νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας θα αποδειχθεί αποτελεσματική, θα το δείξει ο χρόνος.