Αλεξέι Ναβάλνι: Η σκιά του δηλητηρίου

Δύο χρόνια μετά τον θάνατο του Αλεξέι Ναβάλνι στην αρκτική φυλακή όπου κρατείτο, πέντε ευρωπαϊκές κυβερνήσεις καταλήγουν σε ένα βαρύ πολιτικά συμπέρασμα: ο πιο γνωστός επικριτής του Κρεμλίνου δεν πέθανε από «φυσικά αίτια» όπως υποστηρίζουν οι Ρώσοι, αλλά δηλητηριάστηκε με μια ισχυρή τοξίνη που απαντάται σε δηλητηριώδεις βατράχους της Νότιας Αμερικής και μπορεί να παραχθεί συνθετικά. Η Μόσχα απορρίπτει τις κατηγορίες ως προπαγάνδα, ενώ το Λονδίνο και οι σύμμαχοί του μιλούν για σαφή ένδειξη κρατικής ευθύνης. Η υπόθεση επαναφέρει στην επικαιρότητα ένα σκοτεινό μοτίβο: τη συστηματική χρήση δηλητηρίων ως εργαλείου εξουδετέρωσης αντιπάλων του ρωσικού κράτους. Από το πολώνιο-210 στον Αλεξάντερ Λιτβινένκο έως το Novichok στην υπόθεση Σεργκέι Σκριπάλ, οι τοξικές ουσίες προσφέρουν αμφισημία, προκαλούν φόβο και ερωτήματα – κι όπως επισημαίνουν πηγές ασφαλείας, στέλνουν το μήνυμα ότι οι υπεύθυνοι μπορεί να μην παραδεχθούν ποτέ τίποτα.

Στις 16 Φεβρουαρίου 2024 η ρωσική σωφρονιστική υπηρεσία ανακοίνωσε ότι ο Αλεξέι Ναβάλνι πέθανε στη φυλακή που κρατείτο στον Αρκτικό Κύκλο ύστερα από αδιαθεσία που ένιωσε κι ενώ ελήφθησαν όλα τα απαραίτητα μέτρα ανάνηψης χωρίς να φέρουν αποτέλεσμα. Η χήρα του Γιούλια Ναβάλναγια είχε μιλήσει για έναν μοναχικό θάνατο και λίγους μήνες αργότερα αναφέρθηκε σε στοιχεία από δύο εργαστήρια δυτικών χωρών που έδειχναν ότι ο σύζυγός της είχε δηλητηριαστεί, χωρίς να αποκαλυφθεί η ακριβής τοξίνη.

Το Σάββατο, σε κοινό ανακοινωθέν τους, Βρετανία, Γαλλία, Γερμανία, Σουηδία και Ολλανδία ανέφεραν ότι αναλύσεις δειγμάτων από τη σορό του Ναβάλνι επιβεβαίωσαν «κατηγορηματικά» την παρουσία επιμπατιδίνης, τοξίνης που απαντάται σε δηλητηριώδεις βατράχους της περιοχής του Ισημερινού. Μάλιστα η δήλωση των ευρωπαίων συμμάχων ανέφερε ότι η Μόσχα διέθετε τα μέσα, το κίνητρο και την ευκαιρία να χορηγήσει το δηλητήριο, καθώς ο Ναβάλνι πέθανε στη φυλακή. «Η Ρωσία υποστήριξε ότι ο Ναβάλνι πέθανε από φυσικά αίτια. Ωστόσο, δεδομένης της τοξικότητας της επιμπατιδίνης και των αναφερόμενων συμπτωμάτων, η δηλητηρίαση ήταν με μεγάλη πιθανότητα η αιτία του θανάτου του» ανέφερε η κοινή δήλωση. Τον Αύγουστο του 2020 ο Ναβάλνι είχε δηλητηριαστεί με νευροτοξικό παράγοντα Novichok σε πτήση από τη Σιβηρία προς τη Μόσχα, αλλά είχε επιβιώσει, κι όταν ανάρρωσε στο Βερολίνο χρειάστηκε να μάθει ξανά να περπατά και να μιλά. Επέστρεψε ωστόσο στη Μόσχα πιστεύοντας ότι η εξορία θα ισοδυναμούσε με σιωπή.

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο χαρακτήρισε χθες «ανησυχητική» τη σχετική έκθεση των πέντε ευρωπαίων συμμάχων προσθέτοντας ότι η Ουάσιγκτον δεν είχε κανένα λόγο να την αμφισβητήσει.

Δηλητήριο προς εξουδετέρωση εχθρών

 Οπως αναφέρει ρεπορτάζ των «Sunday Times», από τις δηλητηριάσεις ουκρανών εθνικιστών από Σοβιετικούς κατά τον Ψυχρό Πόλεμο έως τη δολοφονία του βούλγαρου αντιφρονούντος Γκεόργκι Μαρκόφ στο Λονδίνο το 1978 με ένα σφαιρίδιο γεμάτο ρικίνη – που πιστεύεται ότι εκτοξεύθηκε από την άκρη ομπρέλας στον μηρό του στη γέφυρα Γουότερλου –, η χρήση τοξικών ουσιών προς εξουδετέρωση αντιπάλων επιτρέπει άρνηση ευθύνης και προκαλεί φόβο. 

Στην εποχή των τσάρων ακόμη, σύμφωνα με τον θρύλο, ο πρίγκιπας Γιουσούποφ πρόσφερε γλυκό κρασί Μαδέρας με κυάνιο στον ανυποψίαστο Ρασπούτιν ελπίζοντας να τον σκοτώσει, κι όταν το δηλητήριο δεν έδρασε τον πυροβόλησε.

Χαρακτηριστική παραμένει η εικόνα του Αλεξάντερ Λιτβινένκο, του ρώσου αποστάτη και επικριτή του Πούτιν, ο οποίος πέθανε βασανιστικά σε νοσοκομειακό κρεβάτι στο Λονδίνο το 2006, αφού ήπιε τσάι μολυσμένο με ραδιενεργό πολώνιο-210.

Το Λονδίνο επεσήμανε το Σάββατο ότι η δηλητηρίαση καταδεικνύει «ένα ανησυχητικό μοτίβο συμπεριφοράς». Η χώρα είχε διεξαγάγει δημόσια έρευνα για τη δηλητηρίαση στη Βρετανία του ρώσου διπλού πράκτορα Σεργκέι Σκριπάλ το 2018. Πέρυσι κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το Κρεμλίνο πρέπει να είχε διατάξει την επίθεση με τον νευροτοξικό παράγοντα Novichok. Σύμφωνα με δηλώσεις της υπουργού Εξωτερικών Ιβέτ Κούπερ στη διάσκεψη του Μονάχου, η Βρετανία μαζί με άλλες χώρες εξετάζουν συντονισμένη δράση, συμπεριλαμβανομένης της ενίσχυσης των κυρώσεων κατά του ρωσικού καθεστώτος. Αλλωστε στο κοινό ανακοινωθέν υπογραμμίζεται η ανάγκη να λογοδοτήσει η Ρωσία για «τις επανειλημμένες παραβιάσεις της Σύμβασης για τα Χημικά Οπλα και, στην παρούσα περίπτωση, της Σύμβασης για τα Βιολογικά και Τοξινικά Οπλα».

Η Μόσχα δεν έχει παραδεχτεί ποτέ ότι ο Ναβάλνι ήταν στόχος απόπειρας δολοφονίας, ούτε έχει αναγνωρίσει τα αποτελέσματα ευρωπαϊκών εργαστηριακών αναλύσεων, κάνοντας λόγο για δυτική συνωμοσία.

Μια ιδιαιτέρως τοξική ουσία 

Η επιμπατιδίνη είναι μια ισχυρότατη τοξίνη που βρίσκεται στο δέρμα του βατράχου-βέλους, ο οποίος ανήκει στην οικογένεια των δενδροβατιδών και συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πλέον δηλητηριώδη ζώα στον κόσμο. Μόλις δύο μικρογραμμάρια της ουσίας αυτής (όσο το κεφάλι καρφίτσας) μπορεί να σκοτώσουν έναν άνθρωπο ή άλλα μεγάλα θηλαστικά. Ο Αλαστερ Χέι, ομότιμος καθηγητής Περιβαλλοντικής Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λιντς, εξήγησε στην «Guardian» ότι η επιμπατιδίνη αναστέλλει τη λειτουργία των νεύρων μπλοκάροντας τους νικοτινικούς υποδοχείς στο κεντρικό και περιφερικό νευρικό σύστημα. Αποτέλεσμα είναι η παράλυση των μυών και του αναπνευστικού συστήματος, με αποτέλεσμα να σταματά η αναπνοή και το δηλητηριασμένο άτομο να πεθαίνει από ασφυξία.