Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ: Από τα Δεκεμβριανά στον Μάη του ’68 και πίσω ξανά – Οσα κέρδισε, όσα έδωσε
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, η εμβληματική μορφή των ελληνικών γραμμάτων και κορυφαία βυζαντινολόγος, «έφυγε» πλήρης ημερών, σε ηλικία 99 ετών. Η σπουδαία διανοούμενη υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967 και, αργότερα, η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην 700 ετών ιστορία του Πανεπιστημίου, το 1976.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ γεννήθηκε το 1926 στον Βύρωνα Αττικής, από Μικρασιάτες γονείς. Ο πατέρας της, Νίκος Γλύκατζης, ήταν έμπορος και επιστάτης στα κτήματα της οικογένειας της μητέρας της, Καλλιρρόης Ψαλτίδη, από την Προύσα.
Σπούδασε στο Ιστορικό και Αρχαιολογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών και κατά την Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ. Μετά τα Δεκεμβριανά ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών στην υποχώρησή του και επέστρεψε στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.
Διαβάστε ακόμα: Η Ελλάδα και η Ευρώπη της Ελένης Αρβελέρ
Το 1953 μετέβη στο Παρίσι, όπου φοίτησε στην Ecole des Hautes Etudes και αναγορεύτηκε διδάκτωρ Ιστορίας. Το 1967 εξελέγη καθηγήτρια Βυζαντινής Ιστορίας στη Σορβόννη, έχοντας ήδη διατελέσει ερευνήτρια και διευθύντρια ερευνών στο Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας.
Διετέλεσε διευθύντρια του Τμήματος Ιστορίας και πρόεδρος της Επιτροπής Έρευνας της Φιλοσοφικής Σχολής της Σορβόννης, πρόεδρος του Πανεπιστημίου Paris I Pantheon-Sorbonne (1976-1981), πρύτανις της Ακαδημίας και καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων. Επίσης, υπήρξε πρόεδρος του Ιδρύματος Georges Pompidou, του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης στη Γαλλία και, από το 1993 έως το 2021, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών.
Στην Αντίσταση και οι πρώτες μνήμες
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, η Αρβελέρ ήταν υπεύθυνη για τις μαθήτριες του Παγκρατίου στην ΕΠΟΝ, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Όπως αφηγείται, μετά τα Δεκεμβριανά βρέθηκε στο βουνό μαζί με τον Μάνο Χατζιδάκι, τον Πασαλάρη και άλλους συναγωνιστές. Εκεί, όπως λέει, «έφυγα στο βουνό με τον Θερβάντες και τον Καβάφη».
Διαβάστε ακόμα: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ – «Αν οι Βρετανοί είναι πολιτισμένοι τα Γλυπτά του Παρθενώνα θα γυρίσουν»
Τα παιδικά της χρόνια στον Βύρωνα ήταν δύσκολα αλλά γεμάτα ζωντάνια. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι χωρίς θέρμανση, με έξι παιδιά και λίγα μέσα. Έμαθε να γράφει και να διαβάζει ακούγοντας τα αδέλφια της, ενώ η πρώτη βιβλιοθήκη που είδε την καθόρισε βαθιά.
Η φοιτήτρια που “θα πουλούσε λεμόνια”
Το 1945 μπήκε 13η στην Αρχαιολογία. Ήταν γνωστή για τη δράση της στην Αντίσταση και τη ζωντανή της προσωπικότητα. Όταν ο καθηγητής της Κλασικής Αρχαιολογίας τη ρώτησε γιατί διάλεξε το αντικείμενο, εκείνη απάντησε: «Εγώ στη ζωή θα κάνω αυτό που μου αρέσει. Αν χρειαστεί, θα πουλώ λεμόνια στο κέντρο της Αθήνας».
Η φοιτητική της παρέα περιλάμβανε σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων και της τέχνης, ενώ τα βράδια συχνά περνούσαν με συζητήσεις και παιχνίδια στα βραχάκια του Ηρωδείου.
Η ζωή στο Παρίσι και ο Ζακ Αρβελέρ
Στο Παρίσι γνώρισε τον Ζακ Αρβελέρ, με τον οποίο παντρεύτηκαν το 1958. Μαζί απέκτησαν μια κόρη, τη Μαρί Ελέν. Η ζωή τους συνδέθηκε με σπουδαίες μορφές της γαλλικής διανόησης, όπως οι Πολ Ελιάρ, Λουί Αραγκόν και Σιμόν ντε Μποβουάρ.
Η διατριβή της, με θέμα «Το Βυζάντιο και η Θάλασσα», ολοκληρώθηκε το 1964, ενώ ήταν έγκυος στη Μαρί Ελέν. Η πορεία της στην ακαδημαϊκή κοινότητα υπήρξε εντυπωσιακή και πρωτοποριακή για τα δεδομένα της εποχής.
Διαβάστε ακόμα: Ελένη Αρβελέρ: «Το χιούμορ του Ντ’ Εστέν, η μόρφωση του Μιτεράν, η ενόχληση του Σιράκ»
Η Σορβόννη και ο Μάης του ’68
Το 1967 έγινε καθηγήτρια στη Σορβόννη. Παρά τις αρχικές δυσκολίες, η παρουσία της σηματοδότησε νέα εποχή για το πανεπιστήμιο. Η προσέγγισή της στους φοιτητές και η ανοιχτή της σκέψη θεωρούνται ενδεικτικές του πνεύματος που οδήγησε στη φοιτητική εξέγερση του Μάη του ’68.
Σχέσεις με προσωπικότητες και πολιτική σκέψη
Η Αρβελέρ είχε στενές σχέσεις με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον οποίο χαρακτήριζε «δωρικό». Όπως έλεγε, «μου τηλεφωνούσε συχνά να ζητήσει τη γνώμη μου». Τον συνέκρινε με τον Ντε Γκωλ, ενώ θεωρούσε τον Ανδρέα Παπανδρέου πιο «μοντέρνο» πολιτικό.
Το 1983, συνοδεύοντας τον Φρανσουά Μιτεράν στο Βελιγράδι, αρνήθηκε να αναγορευθεί επίτιμη διδάκτωρ του Πανεπιστημίου των Σκοπίων, δηλώνοντας πως «το Βελιγράδι καλύπτει όλη τη Γιουγκοσλαβία».
Η στάση ζωής και τα τελευταία χρόνια
Ως πρύτανης της Ακαδημίας των Παρισίων, δέχθηκε τηλεφώνημα από τον Γιάννη Λάτση, ο οποίος της πρότεινε να ιδρύσει πανεπιστήμιο στην Αθήνα. Η απάντησή της ήταν χαρακτηριστική: «Δεν μπορείτε να το κάνετε, γιατί το πανεπιστήμιο είναι θεσμός δημοσίου δικαίου». Η μεταξύ τους γνωριμία εξελίχθηκε σε φιλία με αμοιβαίο σεβασμό.
Το 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι» στο δημοψήφισμα και στήριξε δημόσια τον Κυριάκο Μητσοτάκη στις εσωκομματικές εκλογές της ΝΔ. Υπήρξε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» και συνυπέγραψε την πρόταση για κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου.
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε σύμβολο ελληνικής παιδείας, διανόησης και ήθους. Το έργο και η στάση ζωής της άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στην πανεπιστημιακή και πολιτιστική ιστορία της χώρας.