«Ασπίδα» στα μνημεία από την κλιματική κρίση
Περισσότεροι από 20 αρχαιολογικοί χώροι θωρακίζονται με συστήματα έγκαιρου εντοπισμού φωτιάς και προειδοποίησης, με τη χρήση και τεχνητής νοημοσύνης. Πενήντα και πλέον έχουν ενταχθεί σε πρόγραμμα ενεργητικής και παθητικής πυροπροστασίας την τελευταία τριετία. Σε εξέλιξη βρίσκεται σχέδιο οργανωμένης προληπτικής απομάκρυνσης σε περίπτωση κινδύνου πυρκαγιάς σε 80 αρχαιολογικούς χώρους, ενώ ο «Δευκαλίων» – ένα ειδικά εξοπλισμένο όχημα «πρώτων βοηθειών», ένα κινητό εργαστήριο διαγνωστικών ελέγχων και άμεσης επέμβασης – υπόσχεται να εκτιμά γρήγορα τους κινδύνους και να εφαρμόζει τα πρώτα μέτρα ασφαλείας σε περίπτωση φυσικών καταστροφών.
Πρόκειται για μερικές μόνο από τις πρωτοβουλίες που περιλαμβάνονται στο σχέδιο – ασπίδα για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς που αποκτά η Ελλάδα, την ώρα που οι επιπτώσεις από την κλιματική αλλαγή είναι ήδη εμφανείς στα μνημεία και τους αρχαιολογικούς χώρους ανά την επικράτεια, όπως προκύπτει και από σχετική έρευνα που δείχνει ότι το 60% των εργαζομένων στους χώρους αυτούς τις έχει ήδη διαπιστώσει.
«Η Ελλάδα έχει, πλέον, οικοδομήσει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προσαρμογής που συνδυάζει εθνικές πολιτικές, πρωτοποριακή έρευνα, συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα και ισχυρή διεθνή παρουσία. Η προσέγγιση αυτή περιλαμβάνει συστηματική χαρτογράφηση και αξιολόγηση κλιματικών κινδύνων, στοχευμένα μέτρα προσαρμογής, αξιοποίηση χρηματοδοτικών εργαλείων και ενίσχυση των θεσμών μέσα από διαδικασίες και κατευθυντήριες γραμμές», ανέφερε χθες η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη παρουσιάζοντας την «Εθνική Στρατηγική για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής». Πρόκειται για ένα έργο που εκπονήθηκε στο πλαίσιο της «Προστασίας Εμβληματικών Τόπων και Μνημείων Πολιτιστικής Κληρονομιάς από την Κλιματική Αλλαγή», με χρηματοδότηση ύψους 22 εκατ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης και 15 εκατ. ευρώ από εθνικούς πόρους του υπουργείου Πολιτισμού.
Ως ένα «συνεκτικό σχέδιο» που συνδέει τη διεθνή εμπειρία με την εθνική ιδιαιτερότητα και οργανώνεται γύρω από τέσσερις άξονες δράσης – διάγνωση, εποπτεία, πρόληψη και θεραπεία – περιέγραψε η υπουργός την Εθνική Στρατηγική, επισημαίνοντας πως οι άξονες αυτοί αποτελούν έναν ενιαίο κύκλο διαχείρισης κινδύνου και καταλήγουν σε στοχευμένες παρεμβάσεις πεδίου.
Τα βασικά εργαλεία
Βασικά εργαλεία σε επίπεδο εποπτείας είναι τόσο ο «Δευκαλίων», που προαναφέρθηκε, όσο και το σύστημα που ανέπτυξε ο «Δημόκριτος» και το οποίο αξιοποιεί εξειδικευμένους αισθητήρες για να εντοπίζει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις πρώτες ύλες των μνημείων, ενώ στα θέματα προληπτικού σχεδιασμού κεντρικό εργαλείο αποτελεί η εκπόνηση σχεδίων προσαρμογής για μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους, με την εφαρμογή να έχει ήδη ξεκινήσει από 19 χώρους, ενώ υπάρχει η προοπτική να προστεθούν ακόμη 20 έως το 2030.
«Η προστασία των μνημείων δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται στην αποκατάσταση ύστερα από φθορές, αλλά οφείλει να στηρίζεται στην πρόληψη, την ετοιμότητα και τον συστηματικό σχεδιασμό», ανέφερε μεταξύ άλλων ο υπουργός Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Γιάννης Κεφαλογιάννης, καθώς το συγκεκριμένο υπουργείο μαζί με το Περιβάλλοντος και Ενέργειας συνεργάστηκαν με το ΥΠΠΟ για την ολιστική και συντονισμένη προσέγγιση του θέματος. Και αναφέρθηκε στη θεσμοθέτηση του ειδικού Κανονισμού Πυροπροστασίας για αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία που διαμορφώνεται σε συνεργασία με τα δύο υπουργεία και καλύπτει ένα σημαντικό θεσμικό κενό.
Με μακροχρόνιο σχεδιασμό η Εθνική Στρατηγική έχει ορίζοντα το 2050 με ενδιάμεσους στόχους ανά πενταετία, αξιοποιώντας την τελευταία λέξη της τεχνολογίας καθώς εμπλέκει μεγάλο αριθμό διαφορετικών ειδικοτήτων – από κλιματολόγους και γεωλόγους έως αρχιτέκτονες και ειδικούς στα υλικά.
Τα συμπεράσματα του έργου αξιοποιήθηκαν από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών με τη συμβολή του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, για την κατάρτιση ενός ειδικού σχεδίου προσαρμογής στους βασικούς κλιματικούς κινδύνους που απειλούν τα μνημεία της χώρας. Το σχέδιο, που παρουσίασε ο καθηγητής στον Τομέα Φυσικής Περιβάλλοντος του ΕΚΠΑ Κώστας Καρτάλης, είναι ένα από τα ελάχιστα παγκοσμίως και αποτελεί την πρώτη συστηματική προσπάθεια ενσωμάτωσης της κλιματικής διάστασης στη διαχείριση, προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα και μία από τις ελάχιστες σε παγκόσμιο επίπεδο.
Το σχέδιο αποτυπώνει ιστορικά στοιχεία για τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μνημεία ως προς τους φυσικούς κινδύνους του παρελθόντος διαμορφώνοντας την κλιματική ιστορία του τόπου, δημιουργεί ένα πλαίσιο που καλύπτει από την αξιολόγηση των κινδύνων έως την ανάπτυξη μέτρων και την εφαρμογή τους και μεταξύ άλλων περιλαμβάνει τρόπους προσαρμογής για 19 αρχαιολογικούς χώρους: από την αρχαία Ολυμπία, το Δίον και τη Μεσσήνη έως τις Μυκήνες, τον Μυστρά, την Κνωσό, τη Φαιστό και τα Μάλια.
Να σημειωθεί ότι στο πλαίσιο εφαρμογής της «Εθνικής Στρατηγικής για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής» έχουν ήδη πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις στους Δελφούς σχετικά με τις κατολισθήσεις σε σημεία όπως η Κασταλία Πηγή και το Αρχαίο Θέατρο, στο Δίον (αντιπλημμυρικά έργα), στα Μάλια (αποστραγγιστικό έργο και αναβάθμιση υλικών στεγάστρου), στους Φιλίππους (σύστημα πυρόσβεσης και φωνητικού συναγερμού) και στον Μυστρά (σύστημα μόνιμης πυρόσβεσης και μεγαφωνικό σύστημα ενημέρωσης).