Η ειδωλολατρία της αυτοδικαίωσης

Η συνδυασμένη επίθεση Ηνωμένων Πολιτειών – Ισραήλ εναντίον του Ιράν υπερβαίνει τα στενά όρια μιας επιτυχούς στρατιωτικής επιχείρησης και φωτίζει κρίσιμες διαστάσεις της σχέσης μεταξύ ισχύος, νομιμοποίησης και πολιτικής κρίσης στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Παρουσιασμένη ως πράξη προληπτικής άμυνας απέναντι σε μια υποτιθέμενη υπαρξιακή απειλή, η επιχείρηση εντάχθηκε σ’ ένα ευρύτερο ηθικοποιημένο αφήγημα προστασίας της ασφάλειας και της περιφερειακής σταθερότητας.

Η επίκληση της «πρόληψης», της «ασφάλειας» και της «σταθερότητας» λειτούργησε ως νομιμοποιητική φενάκη μέσω της οποίας η χρήση ένοπλης βίας παρουσιάστηκε ως πράξη ηθικής αναγκαιότητας και όχι ως στρατηγική επιλογή. Στο σημείο αυτό αναδύεται το φαινόμενο που μπορεί να περιγραφεί ως ειδωλολατρία της αυτοδικαίωσης⸱η τάση ενός κράτους να μετατρέπει το ιδιαίτερο εθνικό του συμφέρον σε καθολική ηθική επιταγή.

Η δυναμική αυτή συνδέεται με μια βαθύτερη κριτική απέναντι στην ηθικοποίηση της διεθνούς πολιτικής. Οι αξιώσεις περί καθολικής ηθικής συχνά λειτουργούν ως ρητορικό πλαίσιο που συγκαλύπτει την επιδίωξη ισχύος, μετατρέποντας συγκεκριμένα πολιτικά συμφέροντα σε υποτιθέμενες οικουμενικές αρχές.

Οταν ένα κράτος ταυτίζει την ασφάλειά του με το διεθνές καλό, η χρήση βίας αποκτά ηθικό κύρος και η στρατηγική δράση εμφανίζεται ως πράξη ευθύνης απέναντι στην παγκόσμια τάξη. Με τον τρόπο αυτό, η πολιτική απόφαση αποσυνδέεται από το τραγικό στοιχείο που τη συνοδεύει, δηλαδή την αναγνώριση ότι κάθε πράξη ισχύος συνεπάγεται κόστος, αβεβαιότητα και αναπόφευκτα ηθικά διλήμματα.

Η ειδωλολατρία της αυτοδικαίωσης λειτουργεί έτσι ως μηχανισμός μετατροπής της ισχύος σε ηθική αποστολή. Η διαδικασία αυτή παράγει τρεις κρίσιμες συνέπειες για τη διεθνή πολιτική. Πρώτον, αποδυναμώνει την ικανότητα αυτοκριτικής των κρατών, καθώς κάθε αμφισβήτηση της στρατηγικής επιλογής μπορεί να παρουσιαστεί ως ηθικά ύποπτη ή ως υπονόμευση της ασφάλειας.

Δεύτερον, καθιστά δυσδιάκριτη τη διάκριση μεταξύ άμυνας και επιβολής ισχύος, αφού η χρήση βίας εμφανίζεται ως ηθική υποχρέωση και όχι ως πολιτική επιλογή με συγκεκριμένο κόστος. Τρίτον, ενισχύει τη δυναμική κλιμάκωσης, διότι η βία νομιμοποιείται εκ των προτέρων ως αναγκαία για την υπεράσπιση ενός υποτιθέμενου καθολικού καλού.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο καθίσταται κατανοητό και το επιχειρησιακό πρότυπο της επίθεσης. Η επιτυχία της στηρίχθηκε σε υψηλής ακρίβειας πληροφοριακή υπεροχή και σε στενό διαλειτουργικό συντονισμό μεταξύ Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ. Η συστηματική χαρτογράφηση των προτύπων μετακίνησης και επικοινωνίας της ιρανικής ηγεσίας, σε συνδυασμό με την αξιοποίηση ενός περιορισμένου χρονικού παραθύρου ευκαιρίας, επέτρεψαν την εκτέλεση πλήγματος αποκεφαλιστικού χαρακτήρα.

Συμπερασματικά, η διαμορφωθείσα κατάσταση υπογραμμίζει ότι η ισχύς που δεν εδράζεται σε θεσμική ανθεκτικότητα και κοινωνική νομιμοποίηση παραμένει εύθραυστη. Ταυτόχρονα, η ειδωλολατρία της αυτοδικαίωσης θολώνει τη διάκριση μεταξύ αναγκαίας άμυνας και στρατηγικής επιβολής, υπονομεύοντας την πολιτική κρίση που απαιτείται για τη διαχείριση της αβεβαιότητας σ’ ένα διεθνές σύστημα εγγενούς ανταγωνισμού και διαρκούς στρατηγικής έντασης μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς