Ҳисор тоғ этаклари атрофида қор кўпайди: баҳорда тошқин хавфи ошди
Ҳисор тоғ этакларида, айниқса Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларининг тоғли ҳудудларида бу йил ёғин одатдагидан сезиларли кўп бўляпти. Бир қарашда бу яхши хабар: қор ва ёмғир — сув омборлари, чашмалар, дарёлар учун қўшимча захира. Лекин иккинчи томони ҳам бор: тоғ қишлоқларининг йўллари беркилиб қоляпти, баҳорда эса сув тошқинлари хавфи ошиши мумкин.
Иқлимшунос Эркин Абдулаҳатовнинг таъкидлашича, 2025 йил декабр ойидан бери ёғингарчилик деярли узлуксиз давом этган. Бир неча кун қор ёғиб, қор ҳали эримасидан яна ёмғир-қор қўшилиб кетган. Натижада Ҳисор ва Олой тоғ тизмаларида одатдаги мавсумга нисбатан кўпроқ қор захираси жамланган.
Мутахассис бу ҳолат тоғлардаги кузатув станцияларида ҳам аниқ қайд этилганини айтади. Масалан, Хўжанд ва Душанбени боғловчи Анзоб довонида қарийб 2 метрга яқин қор йиғилгани айтилмоқда. Бу эса ёғин-сочин анча кўп бўлган 2024 йилга нисбатан ҳам қарийб икки баробар юқори кўрсаткич, дейилади. Ўша йили ҳам қиш ва баҳор ойларида ёғин даражаси баланд бўлган эди. Шу сабаб бу йил сув захиралари бўйича вазият анча барқарор ва баракали бўлиши мумкин, деган умидлар бор.
Лекин қaлин қор ҳамиша ҳам “фақат фойда” дегани эмас. Кучли ёғинлар хавфли вазиятларни ҳам келтириб чиқаряпти. Жорий тунда Тожикистондаги М-34 автомагистралида, Анзоб довони кириш қисмида қор кўчкиси юз бергани ҳақида хабарлар тарқади. Оқибатда туннел ичида автомобиллар ва одамлар қолиб кетгани айтилмоқда. Бундай ҳолатлар йўл қатновини издан чиқаради, хавфсизликка таҳдид қилади ва қутқарув ишларини ҳам қийинлаштиради.
Ўзбекистонда ҳам ўхшаш манзаралар кузатиляпти. Ижтимоий тармоқларда Навоий вилоятининг Нурота ва Хатирчи туманларидаги тоғли қишлоқларни боғловчи йўллар ёпилиб қолгани ҳақида тасвирлар тарқалди. Хусусан, Чуя ва Лангар қишлоқларига олиб борувчи йўлларда 2–3 метр қалинликда қор тўплангани қайд этиляпти. Шунингдек, Қамаши туманининг Қизилтом қишлоғига борувчи 10 километрлик йўл қарийб икки ой давомида қор остида қолиб, қишлоқ ташқи дунёдан узилиб қолгани ҳақида маълумотлар бор.
Фавқулодда вазиятлар вазирлиги маълумотларига кўра, айрим жойларда қор қалинлиги 2–3 метргача етган. Бу ҳолат тўлиқ “ҳеч қачон бўлмаган” деган даражадаги фавқулодда аномалия бўлмаслиги мумкин, аммо сўнгги йилларда бундай кўлам деярли кам учрагани таъкидланяпти. Демак, табиат “одатдаги қиш” сценарийсига эмас, кескинроқ режимга ўтган.
Иқлимшунослар фикрича, сўнгги йилларда иқлим ўзгариши тобора яққол сезиляпти. Баҳорнинг эртароқ кириб келиши, иссиқ кунларнинг тез бошланиши қорларнинг жадал эришига олиб келиши мумкин. Агар шу пайтда ёмғир ҳам кўпайса, сойлар ва дарёларда сув сатҳи тез кўтарилиб, тошқин хавфи ортади. Қор захираси кўп бўлган йилларда “бир кунда кўп сув” сценарийси айниқса хавфли: ер намга тўйиниб улгурмайди, оқимлар кучаяди, пастқам ҳудудларда хатар ошади.
Шунинг учун бу масала фақат Ўзбекистоннинг ўзи билан чекланмайди. Қўшни Тожикистон ва Қирғизистонда ҳам дарё ўзанларини мустаҳкамлаш, қирғоқларни тиклаш, хавфли жойларда профилактика ишларини олдиндан амалга ошириш муҳим. Мутахассислар бу мавсум айниқса Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳамда Сув хўжалиги вазирлиги учун масъулият юқори бўлади, деб ҳисоблайди: назорат, огоҳлантириш ва тезкор ҳаракат режаси ҳар қачонгидан ҳам муҳим.
Қисқаси, бу йилги кўп қор — бир вақтнинг ўзида ҳам имконият, ҳам синов. Сув захираси кўпайса, ёзда далалар, боғлар ва ичимлик суви учун наф бор. Лекин баҳорга тайёргарлик кучли бўлмаса, тошқин ва йўллар беркилиб қолиши каби муаммолар оғир оқибат бериши мумкин. Энг тўғри йўл — ҳозирданоқ эҳтиёт чораларини кучайтириш: хавфли йўлларни очиш, дарё ўзанларини текшириш, аҳолини тезкор огоҳлантириш тизимини ишга тушириш. Табиат катта “сигнал” берди — энди уни тўғри ўқиш қолди.