Δεκαπενταύγουστος στις Παναγίες τις Θαλασσινές

Ο Δεκαπενταύγουστος, ο εορτασμός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, κατέχει μια ξεχωριστή θέση στο συλλογικό μας υποσυνείδητο. Εχουν γραφτεί λογοτεχνικά κείμενα ή ποιήματα, έχουν μελοποιηθεί στίχοι, απαλές και γνώριμες νότες που την υμνούν και συνοδεύουν τα καλοκαιρινά απομεσήμερά μας… Διόλου τυχαίο. Η Παναγία είναι η κορυφαία καταφυγή των ψυχών. Μπροστά στα εικονίσματά της, κάτω από το γεμάτο χαρμολύπη βλέμμα της, σ’ εκκλησιές, ξωκλήσια ή μονές, μέσα σε σπίτια, ταπεινά ή πλούσια, βρίσκονται χιλιάδες ακοίμητες κανδήλες.

Ο Δεκαπενταύγουστος, όμως, δεν είναι απλά μια θεομητορική εορτή, μια θρησκευτική γιορτή στη μνήμη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Στην καρδιά του καλοκαιριού και μετά μια 15νθήμερη νηστεία, η γιορτή της Παναγιάς στέλνει ένα μήνυμα Αναστάσεως. Δεν αναφερόμαστε στον «θάνατο» της Παναγίας, αλλά «γιορτάζουμε» με έναν γνήσια ελληνοχριστιανικό – διονυσιακό – τρόπο, την Κοίμησή της. Γιατί; Γιατί η κοίμηση εμπεριέχει την ελπίδα της αναστάσεως. «Εν τη Κοιμήσει, τον κόσμον ου κατέλιπες Θεοτόκε», αλλά «μετέστης προς την ζωήν, μήτηρ υπάρχουσα της ζωής»… Γι’ αυτό, άλλωστε, ο Δεκαπενταύγουστος λέγεται και «μικρό Πάσχα» ή «Πάσχα του καλοκαιριού». Για αυτό κιόλας τα εκατοντάδες πανηγύρια σε όλη τη χώρα, σε βουνά και θάλασσες – μα κυρίως στα χιλιάδες νησιά μας – με τις αποκαλούμενες Παναγίες Θαλασσινές.

Η Παναγιά η Κανάλα, Κύθνος

Η Παναγιά η Κανάλα, ευρισκόμενη στον ομώνυμο οικισμό της Κύθνου, παρουσιάστηκε στους ψαράδες της περιοχής ενόσω ψάρευαν στο κανάλι ενδιάμεσα της Κύθνου και της Σερίφου, ενώ αργότερα επέδειξε με τον ίδιο θαυματουργό τρόπο, κατά την παράδοση, και τον τόπο που έπρεπε να γίνει η ανέγερση του ναού της. Η εικόνα της Βρεφοκρατούσας Παναγίας μάλιστα, μετατράπηκε σε προστάτιδα ολοκλήρου του νησιού. Πρόκειται για ένα δείγμα μεταβυζαντινής τέχνης (1575 μ.Χ.) και θεωρείται έργο του περίφημου αγιογράφου-ιερέως, Εμμανουήλ Σκορδίλη του Κρητός. Η ήρεμη και γλυκιά μορφή της Παναγίας απεικονίζεται να κρατά τον Χριστό με το αριστερό της χέρι, ο οποίος, έχεις την αίσθηση πως, κυριολεκτικά «φωλιάζει» στην αγκαλιά της, ενώ στρέφει το βλέμμα του στον Αρχάγγελο Γαβριήλ. Η Παναγιά η Κανάλα αναφέρεται σε πλήθος ελληνικών τραγουδιών με κυριότερο και πιο γνωστό, το «Κυκλαδίτικο», σε μουσική Μάνου Χατζιδάκι και στίχους Νίκου Γκάτσου, με αξεπέραστο ερμηνευτή τον Μανώλη Μητσιά.

Παναγιά η Θαλασσινή, Ανδρος

Η Παναγιά η Θαλασσινή στην Ανδρο ή Αγιά Θαλασσινή ή Παναγιά Θεοσκέπαστη, είναι το γνωστό γραφικό εκκλησάκι που αντικρίζει ο επισκέπτης, χτισμένο πάνω σε βράχο μέσα στη θάλασσα, στην είσοδο της Χώρας. Κι εδώ η παράδοση διδάσκει πως η εικόνα φανερώθηκε ένα βράδυ σε κινδυνεύοντες ναυτικούς. Αποφάσισαν να ακολουθήσουν το φως που εξέπεμπε, φτάνοντας σε μια υπήνεμη σπηλιά. Με σεβασμό προσκύνησαν και αποφάσισαν να μεταφέρουν την εικόνα στο εκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου. Την αμέσως επόμενη μέρα, όμως, η εικόνα επέστρεψε στη σπηλιά κι οι Ανδριώτες αποφάσισαν να χτίσουν τελικά εκεί μια εκκλησία στο όνομά της. Η έλλειψη ξυλείας, όμως, δεν τους επέτρεπε να χτίσουν τη σκεπή. Και η Παναγία οικονόμησε και πάλι… Ενα καράβι με ξυλεία, για να γλιτώσει από φουρτούνα, έριξε τα ξύλα στη θάλασσα που τα βρήκαν οι Ανδριώτες, εξού και το έτερο προσωνύμιο, Παναγία η Θεοσκέπαστη. Επειδή θεωρείται προστάτιδα των ναυτικών, στην αγιογραφία της απεικονίζεται με μπλε και όχι κόκκινο χιτώνα.

Η Παναγία η Πορταΐτισσα, Αστυπάλαια

Η Παναγία η Πορταΐτισσα στην Αστυπάλαια, μία από τις πιο μοναδικές εκκλησιές ολόκληρων των Δωδεκανήσων, με το πανέμορφο καμπαναριό και το αριστουργηματικό εικονοστάσι, άρχισε να ανεγείρεται το 1762 από τον Οσιο Ανθιμο τον τυφλό, ιεραπόστολο της εποχής, με καταγωγή από την Κεφαλονιά. Η αποπεράτωσή της διήρκεσε εννέα περίπου χρόνια. Μάλιστα, επειδή δεν υπήρχαν αρκετά οικοδομικά υλικά, ιστορείται ότι ο Οσιος υπέδειξε ένα χωράφι όπου οι ντόπιοι βρήκαν έναν αρχαίο οικισμό κι αξιοποίησαν τα υλικά… Ακολούθως, ο Οσιος, αφού μετέβη στο Αγιον Ορος, μετέφερε ένα αντίγραφο της Παναγίας της Πορταΐτισσας της Ιεράς Μονής των Ιβήρων πίσω στην Αστυπάλαια. Εκεί, κατά τη θρησκευτική παράδοση, ύστερα από ολονύχτια κατάνυξη και την επαφή των δύο εικόνων, αποτυπώθηκε το πρόσωπο της Παναγίας πάνω στο ξύλο, ένα εκ των θαυμάτων που πραγματοποιήθηκαν μέσα στον λατρευτικό αυτό τόπο.

Παναγία η Μαντόνα, Παξοί

Πρόκειται για μικρή μονή με την ονομασία Παναγία των Βελλιανιτών, χτισμένη πάνω σε παλαιοχριστιανικό ναό και σε κατάλογο του 1686 αναφέρεται, ως «εκκλησιά παλαιά και χαλασμένη»! Βρίσκεται πάνω σε ένα μικρό ακατοίκητο νησάκι στα ανατολικά παράλια των Παξών, δίπλα στην πρωτεύουσα και λιμάνι του νησιού, τον Γάιο. Εκτιμάται ότι ανακαινίστηκε από την οικογένεια Βελλιανίτη, ενώ το 1720 πρωτολειτούργησε, ως κοινόβιο, με 10 μοναχούς. Από γεωφυσικής άποψης, μαζί με το διπλανό νησάκι, τον Αη Νικόλα, παρέχουν φυσική προστασία στο λιμάνι των Παξών.

Παναγία η Σπηλιανή, Νίσυρος

Η Παναγία η Σπηλιανή ή Οδηγήτρια στην ηφαιστειογενή Νίσυρο είναι ένα εντυπωσιακό καστρομονάστηρο του 14ου αιώνα, χτισμένο πάνω σε έναν απόκρημνο βράχο (Οξός της Παναγιάς) στο Μανδράκι, στο σημείο που οι ιωαννίτες ιππότες είχαν φτιάξει το δικό τους φρούριο. Φέτος γιορτάζει τα 625 χρόνια από ιδρύσεώς του. Το καθολικό του είναι μέσα σε φυσικό σπήλαιο και προσφέρει πανοραμική θέα σε όλα τα Δωδεκάνησα. Ο προσκυνητής μετρά 420 σκαλοπάτια, για να φθάσει στο καστρομονάστηρο. Στη Νίσυρο, η παράδοση αναφέρεται σε έναν αγρότη, ο οποίος ανακάλυψε την εικόνα της Παναγιάς και τη μετέφερε στον ναό της Παναγίας της Ποταμίτισσας. Ομως η εικόνα εξαφανίστηκε και βρέθηκε στην κορυφή του βράχου, όπου αποφάσισαν τελικά να ανεγείρουν τον ναό. Η εικόνα της Παναγίας της Οδηγήτριας ή Σπηλιανής απέκτησε ασημένιο «πουκάμισο» (επένδυση) το 1798. Κάποιοι ισχυρίζονται ότι κάτω από το «πουκάμισο» βρίσκεται μία ακόμα παλαιότερη εικόνα της Θεοτόκου…

Παναγία της Αγιάσου, Λέσβος

Η Παναγιά της Αγιάσου στη Μυτιλήνη είναι γνωστή για τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας. Η πρώτη εκκλησία χτίστηκε το 1170 από καλογέρους και διατηρήθηκε για 633 χρόνια. Επειδή, όμως, ο πρώτος ναός κατέστη με την πάροδο των αιώνων ετοιμόρροπος και επικίνδυνος, λόγω της φθοράς του χρόνου και των επιδρομών των Τούρκων, κατεδαφίστηκε και κτίστηκε νέος, μεγαλύτερος ναός. Ο διάκοσμος ήταν βαρύτιμος (ξυλόγλυπτο τέμπλο, θρόνος, άμβωνας) γιατί τα δωρήματα των πιστών ήταν πλούσια. Στη μεγάλη πυρκαγιά του 1812, που καταστράφηκε και μεγάλο τμήμα της Αγιάσου, ο ναός υπέστη για μία ακόμη φορά στην ιστορία του, σημαντικές ζημιές. Ετσι αποφασίστηκε και κτίστηκε κατά το έτος 1815 ο τρίτος κατά σειρά ναός που διασώζεται μέχρι και σήμερα. Η πρωτότυπη εικόνα της Παναγίας της Βρεφοκρατούσας, τυλιγμένη σε ύφασμα, βουτηγμένο σε κηρομαστίχα, διασώζεται μέχρι σήμερα. Είναι πλέον τοποθετημένη, σε ξύλινη θήκη με διπλό κρύσταλλο προστασίας, μπροστά από την εικόνα της Παναγίας του τέμπλου.

Παναγία η Καστριανή, Κέα

Στη βορειοανατολική πλευρά της Τζιας, βρίσκεται η προστάτιδα του νησιού, η μονή της Παναγίας της Καστριανής. Ο θρύλος θέλει την Παναγία να υποδεικνύει μέσω λάμψεων σε βοσκούς τη θέση της στο Καστρί, τρεις αιώνες πριν. Εκεί ανεγέρθη το πρώτο εκκλησάκι, στο οποίο βρίσκεται η εικόνα, ενώ περίπου διακόσια χρόνια μετά, ακριβώς από πάνω του, χτίστηκε ο δεύτερος μεγαλύτερος ναός. Κατά την παράδοση, εκείνος που επισκέπτεται την εκκλησία, φεύγοντας κόβει ένα κλαδί σκίνου, σε ανάμνηση της επίσκεψής του, καθώς ο σκίνος δεν φυτρώνει πουθενά αλλού στο νησί. Αλλη παράδοση αναφέρει ότι, στη διάρκεια κατανυκτικής λιτανείας, εμφανίσθηκε η Παναγία και πάτησε σε σημείο στο ύψωμα του δρόμου έναντι της μονής, αφήνοντας αποτύπωμα φυσικού κοίλου ποδός που σώζεται μέχρι σήμερα και αποκαλείται «το πόδι της Παναγιάς». Συνηθίζεται οι ευσεβείς προσκυνητές διερχόμενοι, να τοποθετούν στο αποτύπωμα αυτό το δεξί τους πόδι, ώστε να λάβουν την ευλογία της Παναγίας…

Παναγία η Πουλάτη, Σίφνος

Η Παναγία Πουλάτη ή Παναγία του Κήπου είναι μια εντυπωσιακή εκκλησία, ανατολικά του γραφικού οικισμού του Αρτεμώνα, στη Σίφνο. Σχεδιάστηκε από τον σίφνιο αρχιτέκτονα Ιωάννη Καρδίτση και ολοκληρώθηκε το 1871. Η ονομασία Πουλάτη λέγεται ότι προήλθε από την παλαιά ονομασία της περιοχής. Χτισμένη στα βράχια της Σίφνου, με θέα το απέραντο γαλάζιο, αποτελεί μία από τις γραφικότερες εκκλησίες του νησιού. Ο μεγάλος μπλε τρούλος της και τα ψηλά καμπαναριά της αποτελούν αντιπροσωπευτικό δείγμα της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής της και έχουν αποτυπωθεί σε χιλιάδες φωτογραφίες επισκεπτών και σε ντοκιμαντέρ για την αρχιτεκτονική του Αιγαίου. Διαθέτει έναν μεγάλο αυλόγυρο, κελιά για μοναχούς και γραφικές στοές. Η πρόσβαση γίνεται από έναν στενό δρόμο, μέσα από τις παραδοσιακές νησιώτικες ξερολιθιές. Το συγκρότημα της μονής βρίσκεται επίσης στο πέρασμα των επισκεπτών για μερικές από τις πιο γραφικές και αυθεντικές παραλίες του νησιού.